THIỀN VỚI THIÊN NHIÊN

16.03.2006 - 10:58

( Trích: Văn hoá phương Đông )

Trước tiên xin nói là Thiền không chỉ là giới luật khổ hạnh. Thấy một nhà sư ở trong am tranh, cơm hẩm với muối dưa qua ngày, ta có thể nghĩ đó là người rút lui khỏi thế gian, trọn cuộc đời chỉ biết quên mình xả thân.

Thật ra, đây là một khía cạnh trong cuộc sống của người tu, vì Thiền dạy một kiểu sống xả ly và làm chủ chính mình. Nhưng nếu ta nghĩ rằng trong Thiền không còn điều gì khác hơn nữa, tức là đã nuôi dưỡng một quan điểm rất là hời hợt phiến diện. Thiền chiếu soi đến tận cội nguồn đời sống, chỗ mà Thiền thực sự là một tôn giáo, theo ý tôi, có nghĩa Thiền chạm sát Thực tại đúng ra là nắm trọn và sống hẳn trong lòng. Thực tại, đây là ý nghĩa tôn giáo của Thiền.

Phật giáo thường dùng những chữ nghe ra có vẻ trừu tượng hơn chữ Thực tại, như là “như thị”, “không". . . khiến ngay nhiều học giả cũng hiểu Thiền là giáo lý dạy sống tĩnh lặng, trầm tư. Nhưng đối với hành giả tu Thiền những chữ này không phải là ý niệm trừu tượng chút nào, trái lại rất là thực tế và chỉ thẳng, sinh động và đầy năng lực bởi vì dù đó là Thực, Như hay Không đều nằm giữa lòng những sự kiện sống động và cụ thể trong vũ trụ, chớ không phải trừu tượng mơ hồ theo kiểu tư duy thuần ý niệm.
Thiền không bao giờ rời xa nhưng sự kiện thực tế ở thế gian. Thiền luôn luôn sống giữa lòng Thực tại. Thiền không đứng riêng cũng không ở ngoài cảnh giới của danh và sắc. Giả sử có Thượng Đế, thì dù nhân hay vô nhân, đều đồng với Thiền và ở trong Thiền. Dù trên quan điểm tôn giáo, triết lý hay thi ca, bao lâu một thế giới sự vật còn duy trì sức mạnh đe dọa và hủy diệt, kình chống lại chúng ta, thì Thiền không có mặt. Đối với Thiền hành động dù nhỏ nhiệm như cọng cỏ cũng không khác thân một trượng sáu của Phật, và ngược lại thân một trượng sáu của Như Lai cũng ngang với cọng cỏ. Thiền nắm trọn vũ trụ, như đang là, trong lòng tay. Đây là tôn giáo của Thiền. Thiền thường được hiểu như một hình thái của phiếm thần. Bề ngoài thì có vẻ như thế, và ngay chính Phật tử đôi khi vì chua thấu đáo cũng tán đồng quan niệm trên.

Xin nghe Vân Môn đối đáp với đệ tử:

+ Tăng hỏi :

- Thế nào là Pháp thân thanh tịnh?

Vân Môn đáp:

Hoa thược lan.

- Khi thế ấy thì sao?

- Sư tử lông vàng.

(Tắc 39 - Bích Nham Lục)

Nếu Thượng Đế chỉ là hoa thược lan chia cắt ranh giới tu viện với trang trại láng giềng thì có thể ở đây ám chỉ tính phiếm thần, ta có thể hiểu như thế. Nhưng "sư tử lông vàng" thì sao? Con vật này không biểu hiện một cái gì khác, nó là tối thượng, tự trị, là chúa tể sơn lâm, tự mình đầy đủ. Không còn ý niệm về bất cứ cái gì trong một hình tượng nào. Trong câu đáp của Vân Môn, đối với người không quen nghe Thiền ngữ thì không thể lĩnh hội "sư tử lông vàng" bằng lý trí dù có được giải thích như trên.
Một vấn đáp khác có thể dễ hiểu hơn.

+ Tăng:

- Khi sư tử chụp bắt đối thủ, dù là thỏ hay voi, nó phải dùng sức rất mạnh. Sức lực đó là gì?
- Chân thật, không hư dối.

- Sư:

“Chân thực, không hư dối", hay là vận dụng hết sức mình theo Lâm Tế là “toàn thể tác dụng", trong đó không còn cái gì giữ kín, không có cái gì ngụy trang, không có cái gì phí bỏ. Khi người nào sống được như thế tức là “sư tử lông vàng", vị ấy tượng trưng cho kiên cường, chân chất, toàn tâm toàn ý, là bậc Thánh; không phải thể hiện Thực tại mà vị ấy chính là Thực tại, không còn thứ gì ẩn núp phía sau, vị đó là” toàn chân", “thực pháp”

Cần phải nắm vững cái nhìn sáng suốt của Thiền về cuộc đời, về thế gian, vì yếu tố này rất quan trọng để hiểu rằng không có điều gì thuộc chủ nghĩa tượng trưng trong tình yêu Thiên Nhiên.
Giả sử như cần áp đặt một hình thái phân loại nào đó vào Thiền, thì có thê' nói Thiền có tính đa thần, dù cái “đa" đó được xem nhiều như cát sông Hằng. Không phải chí vài ngàn thần linh mà hằng trăm ngàn vô số thần linh. Đối với Thiền mỗi cá nhân là một thực thể tuyệt đối sao cho liên đới với tất cá những cá nhân khác; sự liên đới này giữa nhũng mối quan hệ hỗ tương nhiều vô hạn đều có thể được trong giới xứ của Không, bởi vì tất cả đều hiện hữu ở đây ngay khi đang là, tức là những lẽ thực có tính cá thể. Có thể hơi khó hiểu đối với ai chưa quen với kiểu lập luận của Phật giáo: Nhưng tôi không có thòi gian dừng ngang đây để giải thích toàn bộ hệ thống từ đầu, vì phải nhanh chóng đi vào để tài chính.
Tóm lại, Thiền có phong cách riêng để nắm bắt Thực tại, và phong cách này đã tạo ra ý nghĩa hàm ẩn trong tình yêu Thiên Nhiên.

Tính chất chủ yếu nào trong sự khổ hạnh của Thiền liên quan đến tình yêu Thiên Nhiên? Đó là lòng tôn kính, có nghĩa là chúng ta không nhìn Thiên Nhiên như một đối tượng phải chinh phục và tận dụng bừa bãi vì lọi ích nhân loại, mà xem Thiên Nhiên như bằng hữu, một chúng sinh huynh đệ cùng cộng nghiệp với chúng ta trên Phật đạo. Thiền muốn chúng ta hòa hội với Thiên Nhiên như một tác nhân thân hữu, đầy thiện chí và có sức sống nội tại hoàn toàn y hệt chúng ta, luôn luôn sẵn sàng hoạt động hòa điệu với nguyện vọng chính đá ng của chúng ta. Thiên Nhiên không bao giờ là kẻ thù thường trực kình chống chúng ta với thái độ đe dọa; Thiên Nhiên không phải là sức mạnh sẽ nghiền nát chúng ta, nếu chúng ta không nghiền nát nó hoặc bắt ép nó phục vụ chúng ta

Sự khổ hạnh của Thiền không bắt buộc bẻ cong hay hủy diệt ý muốn và bản năng của chúng ta, trái lại có sự kính trọng Thiên Nhiên và không uy hiếp Thiên Nhiên, dù Thiên Nhiên đó là Bản Nhiên của chính chúng ta hay Bản Nhiên của thế giới sự vật. ăn năn hối hận không phải là thái độ chính đáng đối với chính mình, cả sự biện hộ một cách ích kỷ mà chúng ta có thể bày tỏ với Thiên Nhiên dưới bất kỳ góc cạnh nào. Tuy nhiên, sự khổ hạnh của Thiền rốt cuộc cũng không phải là đồng tình với xu hướng vật chất quá ư lộ liễu trên khắp thế giới trong lãnh vực khoa học, công nghiệp, thương trưởng và biết bao trào lưu tư tưởng.

Thiền đề nghị kính trọng Thiên Nhiên, thương yêu Thiên Nhiên, sống hòa điệu với Thiên Nhiên. Thiền nhìn nhận Bản Tánh của chúng ta là một với Thể Tánh của cảnh giới sự vật, không phải theo nghĩa toán học mà hàm ý Thiên Nhiên sống trong ta và ta sống trong Thiên Nhiên. Vì lý do đó sự khổ hạnh của Thiền đề cao nếp sống đơn sơ mộc mạc, tri túc thiểu dục, không nỗ lực khai thác Thiên Nhiên vì mục tiêu ích kỷ.

Vài người sợ rằng khổ hạnh sẽ hạ thấp mức sống nhân loại. Nhưng nói một cách thẳng thắn thì làm tiêu mòn cái ngã vẫn tốt hơn là chiếm đoạt thế giới. Không phải là chúng ta vẫn thường xuyên lao vào chuẩn bị chiến tranh khắp nơi cốt để nâng cao và duy trì mức sống quý báu của chúng ta sao? Nếu tình trạng tiếp tục như thế, chắc chắn là rốt cuộc chúng ta hủy diệt người khác, không phải riêng rẽ từng người mà có tính cách quốc tế. Thay vì nâng cao cái gọi là mức sống, có khi nào tốt hơn hết là nâng cao phẩm chất cuộc đời? Đây là một sự thật, nhưng trong lịch sử không có thòi đại nào như ngày nay có một sự thật rất ư bức xúc là phải gào lên thật to về lòng tham, tật đố và tội lỗi. Chúng ta, những người học Thiền, bắt buộc phải bênh vực mãnh liệt sự khổ hạnh của Thiền.

Phương diện mỹ học của Thiền liên hệ chặt chẽ với sự khổ hạnh của Thiền ở chỗ cả hai đều vắng bặt ngã chấp, và cả chủ thể lẫn khách thể đều phát sinh từ cái Không. Nghe qua có vẻ kỳ lạ, nhưng đó là nền tảng của giáo lý Thiền, thường lặp đi lặp lại và bàn bạc trong văn học Thiền. Muốn giải thích cần có một buổi nói chuyện triết lý đài, đầy chông gai tri kiến. Không nhưng chi dòi hỏi tư duy phức tạp và kiên cố, mà thường khi chính sự tư duy dễ dẫn đến lầm lẫn trọng đại về ý nghĩa đích thực của sự chứng ngộ Thiền. Do đó Thiền loại trừ ngôn cú trừu tượng và lý luận thuần ý niệm; và văn học Thiền hầu như không có gì khác ngoài những dân chúng về cái gọi là giai thoại hay cơ duyên hay vấn đáp đối với ai chưa từng thâm nhập sự huyền diệu của Thiền thì thật là cả một mảnh đất hoang dã đầy lùm bụi gai góc khó thể bước vào. Tuy nhiên các Thiền sư không lùi bước; các vị nhất quyết có cách thức riêng để tự biểu lộ; trên phương diện này các vị rất thành thạo, và điều này rất đúng vì thực chất sự chứng nghiệm của các vị rất xác định qua phương thức truyền đạt và minh chứng của các vị.

+ Lục Hoàn đại phu cùng nói chuyện với Nam Tuyền. Hoàn hỏi:

- Triệu pháp sư nói: “Trời đất cùng ta đồng gốc, vạn vật cùng ta một thể”. Thật là kỳ quái?

- Nam Tuyền chỉ hoa trước sân kêu đại phu nói:

- Thời nhơn thấy gốc hoa này giống hệt như mộng.

(Tắc 40 - Bích Nham Lục)

Vấn đáp trên đây thể hiện mỹ học một cách hùng hồn nơi phong cách của Thiền đối với sự vật trong Thiên Nhiên. Hầu hết mọi người đều không biết nhìn hoa; đối với một vật nào đó họ chỉ đứng xa, không bao giờ nắm bắt được tinh thần của vật đó; vì không nắm được chắc chắn nên nhìn hoa như thể chiêm bao. Người nhìn ngắm ngăn cách với vật bị nhìn ngắm; có một rào chắn ngăn ngại hai bên, và nguồn nhìn ngắm không thể nào bước đến chạm vật tận thâm cùng. Ở đây không có sự lĩnh hội sự thật ngay trước mắt. Nếu như trời và đất, với vô số cảnh vật ở giữa, đều lưu xuất từ một nguồn gốc, mà bạn và tôi cũng sinh ra từ đó, thì nguồn gốc đó phải được nắm bắt một cách chắc chắn như là một sự thê' nghiệm hiện tiền, vì chính trong sự thể nghiện này mà bông hoa của Nam Tuyền trong vẻ đẹp tự nhiên đã khơi dậy ý nghĩa mỹ học. Điều mà người Nhật gọi là tình yêu Thiên Nhiên sẽ đậm đà Thiền vị ở chỗ biết thưởng ngoạn Thiên Nhiên, tức biết sống với Thiên Nhiên.

Chúng ta cần nhớ rằng nếu chỉ kinh nghiệm được nhất tính thì chưa trọn vẹn trong sự thưởng ngoạn thực sự Thiên Nhiên. Điều này chắc chắn tạo ra một nền tảng triết lý cho tính đa cảm trong tình yêu Thiên Nhiên, và giúp chúng ta đi vào tận cùng sâu kín của tâm thức mỹ học. Ta có thể nói trong phạm vi này tính đa cảm đã được tịnh hóa. Tuy vậy vẫn có thể cảm nhận được tình thương trong thế giới nhiều vô số; sựï nhận xét của Nam Tuyền sẽ thất bại khi chỉ có tính bình đẳng. Quả thật con người thế gian sống chiêm bao, vì họ không nhận ra nền tảng chân thực của sự sống. Sự tương dung giữa nhất thể và đa thể, hoặc đúng hơn sự sát nhập cái tôi vào mọi người khác theo tinh thần kinh Hoa Nghiêm, là điều tuyệt đối cần thiết để hiểu thấu chân mỹ của Thiên Nhiên.

Thưởng ngoạn chân mỹ của Thiên Nhiên luôn luôn bao hàm một cái gì tôn giáo. "Tôn giáo” theo ý tôi là "siêu xuất thế gian", siêu vượt thế giới tương đối, chỗ mà chúng ta bắt buộc phải đương đầu với nhũng đối nghịch và hạn cuộc. Đối nghịch và hạn cuộc chạm trán với chúng ta từng sát-na một, trên bình diện vật lý lẫn tâm lý, cũng sẽ cắt đứt dòng mạch tự do của sự cảm nhận chân mỹ đối với sự vật Cái đẹp chỉ được cảm nhận khi ra khỏi chuyển đôäng và ngôn cú. Cái đẹp không ở nơi hình thể mà ngay trong ý nghĩa muốn diễn đạt, và ý nghĩa đó sẽ được cảm nhận khi biết nhìn ngắm chủ đề bằng tất cả sức sống của mình xuyên thấu hình thể chuyển tải ý nghĩa, để rồi cùng dấn thân theo. Chỉ có thể được như thế khi ta sống “siêu xuất thế gian", nơi không còn tiếp tục những đối nghịch hỗ tương mà chúng ta luôn luôn quan tâm thái quá trong thế giới nhiều vô số này - cho dù những đối nghịch này được bao bọc trong một cái gì tầm cỡ cao quý hơn giá trị thực sự của chúng. Bấy giờ mỹ học sẽ hòa nhập vào tôn giáo.
Phong cách Thiền đối với thiên Nhiên không phải là Sự Chứng nghiệm tính đồng nhất, cũng không phải cảm ứng về cái “vĩnh tịch" mà thi nhân và nghệ sĩ thường mơ mộng. Nếu như họ dằn dai lãng phí với cái đã được cảm nhận "xuyên qua và ân sau tính hiến dịch vô thương" thì lúc đó họ sẽ bắt tay với Lục Hoàn đại phu và Tăng Triệu, và sẽ còn lâu, rất lâu mới thành bằng hữu của Nam Tuyền. Bông hoa đích thực chỉ được thưởng ngoạn khi nghệ sĩ và thi nhân biết sống với nó, sống hẳn trong lòng nó, và ngay khi ý nghĩa về đồng nhất không còn nữa thì sự "vĩnh tịch" cũng thế thôi.

Tôi xin nhấn mạnh là Thiền không xem một sự việc như vậy dưới danh xưng "chuyển động không ngừng trên bề mặt cuộc sống". Đời sống là một tổng thể toàn diện và nguyên vẹn, bắt khả phân, không có ngoài mặt hoặc bên trong, vì thế không có một “chuyển động không ngừng" nào phân cách với sự sống. Như đồ giải thích trong tắc của Vân Môn “Sư Tử Lông Vàng". Sự sống chuyển động trong nhất thể toàn vẹn, dù động hay tịnh theo bạn quan niệm thì sự suy diễn của bạn vẫn không thể sửa đổi được sự thật. Thiền trùm khắp và nắm trọn cuộc sống, và cùng với cuộc sống khi chuyển động không ngừng khi đứng yên lặng lẽ. Ơû đâu có bất kỳ dấu hiệu nào của sự sống thì ở đó có Thiền. Dù vậy, khi cái "vĩnh tịch" bị trừu tượng hóa từ “chuyển động không ngừng trên bề mặt cuộc sống" thì nó sẽ chìm vào cái chết? và sẽ không còn “bề mặt" ở đâu cả. Cái tĩnh lặng của Thiền nằm trong "dầu sôi lửa bỏng”, ba đào nổi dậy, và lửa cháy khắp trời Acala. Hàn Sơn, một Thiền sư thi nhân ngông ngông rất nổi tiếng ở đời Đường có bài thơ:

Tâm như trăng thu

Như hồ trong, lóng lặng, thăm thẳm

Dù hình sắc nào

Cũng chẳng thể nghĩ lường

Toàn thể đều bất tư nghì

Thoạt nghe dường nhu bài thơ nói lên sự tịch lặng hay vé thanh lương. ánh trăng thu tỏa chiếu khắp sơn hà đại địa gợi cho ta nhất thể của vạn vật. Nhưng đó là chỗ mà Hàn Sơn không muốn vẽ lên một sự so sánh nào giữa cảm giác của mình với vạn hữu. Lý do e lầm ngón tay cho là mặt trăng. Để nói lên chân lý, ở đây không một ám chỉ nào hay ngụ ý gì về tịch lặng thanh lương, cũng không có sự đồng nhất giữa Thiên Nhiên với con người. Nếu có chăng một diều gì khơi dậy nơi đây, thì đó là sự rỗng rang trong suốt được thi nhân cảm nhận một cách tròn đầy. Nhà thơ hoàn toàn trượt khỏi thân xác, luôn cả cảnh giới sự vật và tâm giới chính mình, không có trung gian xen lẫn giữa nội tâm và ngoại cảnh. Nhà thơ hoàn toàn thanh tịnh, và từ ban vị thanh tịnh hoặc rỗng rang tuyệt đối này nhà thơ nhìn ra thế giới gọi là nhiều vô số. Nhà thơ sẽ thấy cỏ hoa sông núi và muôn vật muôn thứ, và sẽ bảo rằng tất cả đều đẹp, đều hài mãn. “Chuyển dộng không ngừng" cũng được đánh giá ngang hàng với "vĩnh tịch". Sẽ hoàn toàn không đúng với tinh thần Thiền và tình yêu Thiên Nhiên khi tưởng rằng các Thiền sư thi sĩ và nghệ sĩ phủ nhận chuyển động của thế giới nhiều vô số để biến mình vào sự vĩnh tịch của ý niệm trừu tượng. Trước tiên cần phải chứng nghiệm cái rỗng rang trong suốt thì ta mới có thể thương yêu Thiên Nhiên với vô vàn sự vật muôn hình muôn vẻ, mà vẫn không rơi vào nhị biên. Bao lâu ta còn nuôi dưỡng vọng niệm dấy khởi từ sự phân chia giữa chủ thể và khách thể, và tin rằng đó là tối hậu, thì cái rỗng rang trong suốt sẽ mờ đục và tình yêu Thiên Nhiên sẽ bị uế nhiễm bởi nhị biên và nguy biện.
Thiền sư Tịch Thất sáng lập thiền viện Vĩnh Nguyên ở Nhật có bài thơ:

Gió tung sóng đổ xuôi triền thác

Xô sóng reo lời nhạc nhuận tươi

Trên đồi kia vầng trăng vằng vặc

Bóng trúc che khung cửa giấy mờ

Lời sơn thất, tuổi già chồng chất

Giạt dào dâng cảm hứng nguồn thơ

Mai sau chết, đá vùi thân xác

Xương cốt kia trong suốt muôn đời.

Vài bạn đọc có thể bị tính chất độc cư và vắng lặng trong bài thơ quyến rũ, nhưng thật ra điều này không dám dúng mục tiêu quá ư rõ ràng đối với ai thấu đáo Thiền. Thiền sư nghệ sĩ nếu không bão hòa với cảm giác của Tịch Thất đã biểu lộ một cách tượng hình như trên, thì không thể nào hy vọng giao cảm với Thiên Nhiên và cũng không thể nào biết thương yêu Thiên Nhiên. Rỗng rang trong suốt là chìa khóa mơ cưa vào Thiền nghĩa của Thiên Nhiên, và chính từ điểm đó mà bắt đầu thương yêu Thiên Nhiên. Khi có ai nói rằng Thiền cho chúng ta nền tảng triết lý và tôn giáo trong tình yêu Thiên Nhiên, thì chúng ta cần lưu tâm triệt để cảm thức và phong cách Thiền vị đó. Khi Sir George Samson (tác giả quyên Đoản Thiên Lịch Sử Văn Hóa Nước Nhật) ức đoán rằng “giới quý tộc, tăng sĩ, nghệ sĩ xúc động vì tin rằng nhất tính trùm khắp toàn thể Thiên Nhiên" và "đây là cứu cánh của Thiền giả, vì qua sự thanh lọc tâm khỏi những vọng động ngã chấp sẽ đạt tới tịch lặng, trực giác về nhất tính giữa mình với vũ trụ, nhưng tác giả lại không thấy phần đóng góp của Thiền vào lòng thưởng ngoạn chân mỹ của người Nhật đối với Thiên Nhiên. Tác giả không thể giũ sạch ý niệm về “vĩnh tịch" hoặc sự đồng nhất trên mặt tâm linh giữa chủ thể và khách thể.

Ý niệm về "đồng nhất tâm linh", qua đó những vọng động ngã chấp của chúng ta bị lóng lặng, và trong đó vĩnh tịch sẽ được chứng nghiệm, lại là một ý niệm hấp dẫn. Hầu hết người học về văn hóa và triết học Đông phương đều bảo lưu ý kiến đó và xem như là chìa khóa giúp họ mở cửa tâm lý huân tập lâu đời của người Aù Đông. Nhưng đây chỉ là tìm cách lý giải một sự huyền diệu theo tinh thần Tây phương - thực ra không có cách nào khác. Nói một cách thẳng thắn thì Thiền không thừa nhận "nhất tính trùm khắp Thiên Nhiên, cũng không nỗ lực chứng nghiệm tính đồng nhất bằng cách thanh lọc tâm hết vọng động ngã chấp. Đối với tác giả lời phát biểu trên thì hội được “nhất tính" đương nhiên là chứng được “đồng tính" ẩn phía sau, một khi đã thành tựu sự thanh lọc ngã chấp. Rất khó bẻ lại ý kiến có sức thuyết phục này chừng nào còn lập cứ theo con đường lý luận giữa Có và Không. Tôi sẽ giải thích rõ hơn ở chương sau.

Bây giờ cần phải nói về khoa học luận của Thiền. Từ ngữ này nghe ra có vẻ triết học, nhưng chủ đích của tôi là muốn nói lên một cách thẳng thắn sự thật về trực giác Thiền. Đối với Thiền điều lolắng bậc nhất phải làm, trong sắc thái độc đáo của mình, là loại trừ mọi quan niệm trung gian dưới mọi hình thức. Mọi sự trung gian đặt để trước Thiền cốt tìm hiểu sự thật về chứng nghiệm chắc chắn sẽ làm mờ đục bản chất của chứng nghiệm.

Thay vì làm sáng to hay giản dị hóa vấn đề, sự hiện diện của đệ tam nhân luôn luôn kết thúc trong sự tạo ra phức tạp và tối tăm. Do đó Thiền ghê tởm trung gian. Thiền khuyến cáo người học đạo nên trực tiếp với chủ đích, dù như thế nào đi nữa.

Chúng ta thường nói về đồng nhất trong nhà Thiền, nhưng từ này chưa đúng. Đồng nhất nghĩa là giả định trước đó có hai chữ đối nghịch: chủ và khách, nhưng chân lý thì ngay từ đầu không hề có hai chữ đối nghịch như thế để Thiền phải làm công việc đồng nhất. Thực sự không hề có phân chia giữa chủ thể và khách thể, và mọi sự phân biệt chia chẻ là do ta tạo tác sau này, mặc dù khái niệm về thời gian không can dự ở đây. Mục đích của Thiền là khôi phục kinh nghiệm về tính bất khả phân nguyên bản, nghĩa là, nói cách khác, quay trở về bản thiên thanh tịnh và rỗng rang trong suốt. Đây là lý do tại sao trong nhà Thiền sự phân biệt đố đãi là điều cấm kỵ. Cần phải báo động với môn đồ thuyết nhất tính và tịch lặng rằng họ dang bị những khái niệm bủa vây; nên để họ giáp mặt những sự kiện thực tế, sống trong và sống với những sự kiện thực tế.

+ Một hôm Trường Sa đi dạo núi về đến cửa cổng, Thủ tọa hỏi:

- Hòa thượng di đâu về?

Trường Sa đáp:

- Đi dạo về

- Đến chỗ nào đi về?

- Trước tùy cỏ thơm đến, sau theo hoa rụng về.

(Tắc 36 - Bích Nham Lục)

Có phải sự diễn tả ở đây ám chỉ cái "tịch lặng ẩn khuất trong chuyển động?" Hoặc tính đồng nhất giữa Trường Sa với cỏ đến và hoa về?

+ Ngưỡng Sơn một hôm cùng Trường Sa xem trăng. Ngưỡng Sơn chỉ mặt trăng nói:

- Mỗi người trọn một cái này, chỉ vì dùng chẳng được

(Ám chỉ “nhất tính” và “tịch lặng” chăng?)

Trường Sa bảo:

Vừa là tiện đẹp, ông dùng xem.

(“Nhất tính" và "tịch lặng" vẫn còn mà mắt, sao "dùng" đượcc?)

- Sư thúc dùng xem!

(Có phải là nhập Niết-bàn tịch diệt?)

Trường Sa cho một đạp té nhào. Ngưỡng Sơn đứng dậy nói:

Sư thúc giống như cọp!

(Khi cọp cũng như sư tử lông vàng rống lên thì bóng ma "nhất tính" tiêu tan, cả "vĩnh tịch" cũng biến mất).
Quả là một cảnh tượng sống động thật lạ kỳ diễn ra giữa các Thiền sư thi nhân, dường như các vị đang thích thú trong ánh trăng thanh lương giữa đêm, và đã làm chúng ta phải khựng lại và nghĩ suy về ý nghĩa của Thiền đối với tình yêu Thiên Nhiên. Có một cái gì ở đây được thực sự khuấy động hai nhà sư rõ ràng đang trầm tư và thương yêu Thiên Nhiên?

Khoa học luận của Thiền không nhờ đến trung gian ý niệm. Nếu bạn muốn hiểu Thiền thì ngay đó, tức thì, không suy tính nghĩ lưỡng, không phải ôm đầu chạy tìm chỗ này, chỗ nọ. Vì trong lúc bạn tìm cầu thì đối tượng sẽ vuột mất. Nắm bắt tức khắc, lĩnh hội tức thì chính là đặc điểm của Thiền. Nếu như người Hy Lạp dạy chúng ta làm sao để lý luận và Thiên Chúa giáo dạy phải đặt đức tin vào đâu thì Thiền chỉ cho ta siêu vượt lý luận và không được đắn đo chần chờ, ngay cả khi đạt đến chỗ giáp mặt "cái không thể thấy dược". Bởi vì quan điểm của Thiền là nhận ra cái tuyệt đối, nơi không còn bóng dáng nhị nguyên dù dưới bất cứ hình thức nào . Lý luận thì phát xuất từ sự phân chia chủ thể với khách thể, còn đức tin thì phân biệt giữa cái thấy dược và không thấy được. Tư duy theo Tây phương không bao giờ bỏ đuốc song đề miên trương này, cái này hoặc cái kia, lý trí hoặc tín tâm, con người hoặc Thượng Đế v.v...

Đối với Thiền mọi việc này đều bị tháo gỡ và quét sạch, vì đó là bức màn che lấp trí quán chiếu vào tận cùng bản chất đời sống và thực tại. Thiền dẫn chúng ta vào giới xứ tánh Không, chỗ mà thuyết khái niệm mất chân đứng nơi mà cây không rễ sẽ mọc lên, và làn gió mát sẽ thổi khắp đất đai.
Qua sự diễn tả một cách ngắn gọn đặc điểm của Thiền, chúng ta có thể thấy phong cách của Thiền đối với Thiên Nhiên như thế nào. Không phải trong ý nghĩa đồng nhất hoặc tịch lặng mà Thiền nhìn và thương yêu Thiên Nhiên. Thiên Nhiên luôn luôn chuyển động, không bao giờ đứng yên. Nếu như Thiên Nhiên có dược yêu thương thì nó phải được nắm trọn trong cái động, và ta cần minh định đây chính là giá trị mỹ học của Thiền. Tìm kiếm yên lặng tức giết chết Thiên Nhiên, chân đứng nhịp đập của nó, và ta chỉ còn cái thây cứng ngắt để ôm giữ. Ca tụng yên lặng là sùng mộ trừu tượng và khô chết. Không có cái gì trong đó để thương yêu và Đồng nhất cũng là trạng thái tĩnh và chắc chắn là dính liền với tử. Khi chúng ta chết, chúng ta trở về với cát bụi nơi chúng ta sinh ra, như thế chúng ta đồng nhất với đất. Đồng nhất không phải là diều gì đáng thèm thuồng quá đỗi như vậy. Nên phá bỏ mọi rào cản nhân tạo mà chúng ta đã dựng lên giữa Thiên Nhiên và chính mình, vì chỉ khi nào dẹp bỏ hết ta mói nhìn thấy đến tận cùng trái tim sinh lực của Thiên Nhiên và cùng chung sống với Thiên Nhiên - đây mới là ý nghĩa đích thực của tình yêu. Vì lý do đó mà bắt buộc ta phải dẹp sạch mọi dàn dựng ý niệm. Khi Thiền nói đến rỗng rang trong suốt có nghĩa là dẹp sạch, là lau sạch hoàn toàn mặt lương tâm. Tuy nhiên sự thật là gương vốn dĩ chưa hề mờ bụi, và cũng không cần chùi rửa làm gì; nhưng bởi vì những thứ tư trang kháiniệm như đồng nhất, tịch lặng, nhất thể, động niệm ngã chấp v.v... mà bắt buộc ta phải tổng vệ sinh.
Đọc đến đây có người sẽ bảo Thiền là hình thái của thuyết Thiên Nhiên thần bí, thuyết trực giác triết lý và là một tôn giáo xiển dương chủ nghĩa giản dị và khổ hạnh. Dù thế nào di nữa Thiền cũng cho ta một cái nhìn tổng quan về thế gian rõ ràng và sáng suốt nhất, bởi vì giới xứ của Thiền trùm khắp hằng ngàn vô số tinh thể cõi giới, và còn siêu vượt tất cả. Thiền có sức quán chiếu đến tận cùng thực tại bởi vì Thiền âm vang từ cùng tận mọi hiện hữu. Thiền biết được con đường toàn vẹn thưởng ngoạn chân mỹ, bởi vì Thiền sống ngay trong tự thân của chân mỹ đó, biết rõ như là thân kim sắc của Như Lai với ba mươi hai tướng tốt tám mươi vẻ đẹp. Với một hậu trường như thế, tình yêu Thiên Nhiên sẽ tự bộc lộ mỗi khi ta xúc chạm cảnh giới sự vật.

HHL (Theo The Essentials of Zen Buddhism)