TRÀ ĐẠO, MỘT NÉT ĐẶC TRƯNG
CỦA NỀN VĂN HÓA NHẬT BẢN
Nguyễn Thị Bích Hảo
Trích : Văn hoá Phương Đông
TÓM TẮT
Nói đến Văn hóa Nhật Bản, ta
không thể không nhắc đến trà
đạo, một thú tiêu khiển mang đậm
chất nghệ thuật tiêu biểu của Nhật
Bản bắt đầu bằng việc uống bột
trà xanh có nguồn gốc từ Trung Quốc (960
- 1279). Đến nay, trải qua bao thời đại
nhưng Trà đạo vẫn luôn giữ được
những nguyên tắc khắt khe điển hình
của một buổi tiệc trà. Ý nghĩa tinh
thần của trà đạo được thể
hiện qua sự yên tĩnh, nét mộc mạc
tinh tế, vẻ duyên dáng, và sự cảm
nhận nghệ thuật. Ngày nay, trà đạo
đóng một vai trò quan trọng trong đời
sống tinh thần của người Nhật. Có
không ít người Nhật thường xuyên
tham gia những buổi tiệc trà định kỳ,
và cứ mỗi dịp như vậy họ lại
đóng góp một phần nhỏ vào
lịch sử 885 năm giữ gìn và phát
triển không ngừng của trà đạo.
1. Giới
thiệu chung:
Nhật Bản là một nước có
lịch sử lâu đời, đa dạng và
phong phú. Ngày nay nói đến Nhật
Bản, ngoài tên tuổi nổi tiếng của
các công ty, sản phẩm của nền kinh tế
lớn thứ hai thế giới như Sony,
Với người Nhật, trà đạo (chadou,
sadou, chanoyu) là một hình thức uống
trà để giải trí trong một bầu
không gian tĩnh lặng, mà cả người
chủ lẫn khách đều hướng đến
sự thư giãn tinh thần và sự hòa hợp
với thiên nhiên. Trà đạo bao gồm
tất cả các yếu tố mang tính triết
học Nhật Bản, nét thẩm mỹ, và
sự đan xen giữa bốn nguyên tắc cơ
bản: wa-sự hài hòa (giữa con người
và thiên nhiên), kei-sự tôn kính
(đối với người khác), sei-sự tinh
khiết (của tâm hồn) và jaku-sự yên
tĩnh. Thường những buổi tiệc trà
được tổ chức để nghênh tiếp
những vị khách quý, hoặc trong những
dịp đặc biệt như: hanami (ngắm hoa),
thưởng ngoạn những đêm trăng rằm
song đôi khi chỉ đơn giản chỉ là
dịp để họp mặt bạn bè
người thân. Xét về lịch sử,
trà đạo bắt nguồn từ việc uống
matcha, một loại bột trà xanh được
một số tu sĩ Nhật Bản đi du học và
mang về từ Trung Quốc vào khoảng thế
kỷ thứ IIX. Lúc đầu matcha chỉ
được dùng như một loại thuốc
nhưng sau đó trở thành một loại
thức uống xa hoa mà chỉ giới thượng
lưu đương thời mới được
thưởng thức. Nhà sư nổi tiếng
nhất thời đó là Zen Eisai (1141-1215),
đã coi việc uống matcha như là một
thú tiêu khiển để làm tinh khiết
tâm hồn, hòa nhập với thiên nhiên.
Sau đó vào khoảng vào đầu thế
kỷ XIV, matcha dần được sử dụng trong
các buổi họp mặt của giới
thượng lưu. Vào thời gian này, một
số quy tắc của một buổi tiệc trà
đã được quy định bởi giới
võ sĩ (samurai), giai cấp thống trị xã
hội Nhật Bản lúc bấy giờ. Nhà sư
Sen no Rikyu (1522 - 1591), một trong những thương gia
giàu có nhất thời đó đã
kế thừa, sáng lập và hoàn thiện
lễ nghi của một buổi tiệc trà. Sau
đó ông trở thành người truyền
bá trà đạo nổi tiếng nhất của
Nhật vào giữa thế kỷ XVI. Đến
cuối thời
Hiện nay ở Nhật có nhiều trường
dạy trà đạo, tuy nhiên nổi tiếng
nhất vẫn là các trường thuộc ba
nhánh của dòng họ Sen là Ura, Omote và
Mushanokoji. Kankyuan, nơi tác giả thực tập
là một trung tâm trà đạo thuộc
nhánh Mushanokoji.
2. Nghi thức
và biểu tượng của trà đạo:
2.1. Phòng trà (chashitsu). Phòng trà
được bày biện rất đơn giản
nhưng khách có thể cảm nhận
được nét đẹp nhẹ nhàng, thanh
tao, không khí ấm áp, thể hiện sự
mến khách của chủ nhà. Thường khi
khách đến, họ không được
đến trực tiếp ngay phòng trà mà
được đưa qua một dãy phòng
dẫn để đến phòng đợi (machiai).
Ở đây, sau khi được phục vụ
một tách nước nóng, khách
được đưa ra khu vườn (roji) dẫn
đến phòng trà. Vườn trong khuôn
viên của phòng trà mang nét độc
đáo riêng biệt của trà đạo.
Những lối mòn yên tĩnh tạo cho khách
cảm giác thanh bình yên ả. Mỗi một
thứ trong vườn đều mang một biểu
tượng riêng. Một vài cây thông
tượng trưng cho sự trường thọ.
Những cây tre thẳng đứng thể hiện cho
sức mạnh và sự phục hồi. Một
vài tảng đá xếp thẳng hàng
làm cho người xem liên tưởng đến
hình ảnh của một thác nước.
Tại đây, khách dừng lại dùng
nước từ trong bồn đá để rửa
tay và miệng. Chủ nhà trong bộ kimono
truyền thống cúi mình tiếp đón
khách một cách hết sức nhẹ nhàng
và lịch sự ngay ngưỡng cửa của
phòng trà. Lối vào phòng trà
thường bao giờ cũng thấp khiến mọi
người phải cúi mình để đi,
một cử chỉ tượng trưng cho sự
khiêm tốn. Khi bước vào phòng,
khách dừng lại một vài phút để
ngắm toàn cảnh của phòng trà với
các bình hoa, bình nước nóng, dụng
cụ pha trà cùng các vật trang trí. Hoa ở
đây thường không được cắm
cầu kỳ, màu sắc rực rỡ mà chỉ
là những cành hoa nhánh cỏ
được lấy ngay trong vườn, cắm vào
những lọ hoa bằng gỗ hoặc bằng tre treo
lơ lửng trên tường. Thoạt nhìn
vào tưởng rất đơn sơ nhưng
càng ngắm kỹ mới cảm nhận hết
những nét tinh tế về thẩm mỹ của
chủ nhà.
2.2 Tiệc trà chính: Khi bước vào
phòng trà, khách ngồi tựa người
trên hai gót chân, quỳ gối trên
chiếu cói (tatami), chăm chú theo dõi
tiến trình của buổi tiệc trà. Trong
các buổi tiệc trà lớn (chaji) khách
được phục vụ một bữa ăn nhẹ
như soup hoặc một ít cơm và cá kho.
Bữa ăn này thường kéo dài hơn
một tiềng đồng hồ mặc dầu
đây chỉ là phần khởi đầu
của buổi tiệc trà. Những buổi tiệc
trà kiểu này thường kéo dài
hơn bốn tiếng đồng hồ. Trong các
buổi tiệc trà nhỏ, khách thường
chỉ đến để ngắm cảnh khu
vườn, nói chuyện và thưởng thức
một bát trà xanh trong khoảng thời gian
một tiếng đồng hồ.
Trước mỗi tiệc trà, khách
được phục vụ một chiếc bánh
ngọt xinh xắn có hình dạng và màu
sắc tùy theo từng dịp lễ hay theo mùa,
chẳng hạn như hình lá momiji (một
loại lá đỏ vào mùa thu), hay hình
hoa sakura (hoa anh đào vào mùa xuân).
Khách thường dùng bánh ngọt bằng
một cây tăm gỗ trước khi uống
trà. Trong thời gian này, ngọn lửa than
được chỉnh nhỏ lại và trong khi
chờ nước sôi, chủ nhà hướng tất
cả những người khách vào những
câu chuỵện nhỏ mang tính chất nâng
cao giá trị của cuộc sống tinh thần.
Với một bộ dụng cụ pha trà rất
đặc biệt, tinh xảo, chủ nhà biễu
diễn các bước pha trà với những
cử chỉ tỉ mỉ, khéo léo và nhanh
nhẹn (các dụng cụ cần thiết cho việc
pha trà rất đa dạng, phong phú và
có thay đổi theo từng thời đại).
Trước hết bột trà được cho vào
bát sứ với một lượng chuẩn nhất
định (khoảng nửa muỗng cà phê). Sau
đó chủ nhà rót nước sôi
vào từng bát một rồi dùng một
dụng cụ nhỏ bằng tre (chasen) có hình
dạng như cái đánh trứng, đánh
nhẹ rồi mạnh dần lên cho đến khi
nào trà sủi bọt. Các tiếp viên
trong trang phục kimono nhẹ nhàng, cẩn thận,
và cung kính mang trà đến cho từng
người khách.
Cách thức uống trà của khách
cũng được quy định nghiêm ngặt.
Trước khi uống, khách để hai tay xuống
sàn nhà, cúi đầu chào mọi
người, rồi cung kính nâng bát trà lên,
xoay bát ba lần theo hướng kim đồng
hồ, sau đó từ từ uống. Khi uống xong,
khách xoay bát theo hướng ngược lại
về chỗ cũ, rồi lại nhẹ nhàng
đặt bát xuống. Khi tất cả đã
uống xong, mọi người lại cúi mình
chào nhau một cách kính cẩn rồi
mới lần lượt ra về. Điều
đáng chú ý ở đây là
những thao tác, ngôn từ không những
của chủ nhà mà kể cả của
khách đều được hướng dẫn,
luyện tập nhiều qua một trường lớp
dạy trà đạo chính quy. Lần đầu
tham dự buổi trà đạo, chắc chắn
bạn sẽ có một cảm giác như
chính bản thân mình đang tham gia
đóng một vở kịch với nhiều thao
tác phức tạp và những tình tiết
nhỏ song vô cùng tinh tế.
3. Trà
đạo và cuộc sống của người
Nhật:
Bạn có thể hỏi rằng: Người
Nhật có thường xuyên tham dự những
buổi tiệc trà nghi thức không? Quả
thật, ở Nhật hiện nay ít người
có điều kiện tham dự các buổi
tiệc trà với đầy đủ nghi thức
theo đúng nghĩa của nó. Thông
thường thú tiêu khiển bằng trà
đạo vẫn là đặc quyền của
tầng lớp thượng lưu, ngoại trừ
giới tu sĩ. Tuy nhiên, nếu hỏi rằng
hiện nay có nhiều người Nhật học
trà đạo không, câu trả lời sẽ
là: Có. Hàng triệu người, cả nam
lẫn nữ, giàu và nghèo, đang theo học
các lớp trà đạo của hơn 100
giáo phái khác nhau trên khắp nước
Nhật. Cứ mỗi tuần, một số người
dành khoảng hai tiếng đồng hồ để
đến các lớp dạy trà đạo
gồm ba hoặc bốn học viên. Ở đó,
họ thay phiên nhau pha trà, phục vụ trà,
rồi lại đóng vai như một người
khách uống trà. Việc học trà
đạo đòi hỏi học viên phải
có sự hiểu biết sâu sắc và
khả năng cảm thụ được sự kết
hợp phức tạp giữa các yếu tố
trực giác và tinh thần. Chính vì
vậy, học tập để trở thành một
thầy giáo dạy trà rất khó,
đòi hỏi thời gian và sự say mê.
Một học viên có thể học thuộc
các bước cơ bản để thực
hiện một buổi tiệc trà hoàn chỉnh
sau ba năm, nhưng để trở thành một
giáo viên dạy trà chuyên nghiệp
thì việc học hỏi, tìm hiểu sẽ
không bao giờ kết thúc.
Cho dù quy trình của một buổi tiệc
trà rất phức tạp đòi hỏi nhiều
yếu tố, nhưng người Nhật vẫn học
và họ cảm thấy rất thú vị và
xứng đáng. Mỗi buổi tiệc trà, theo
hình thức nào đi nữa cũng luôn
luôn góp phần làm cho con người quên
đi những nhọc nhằn thường nhật,
tâm hồn trở nên thanh thoát hơn và
muốn hướng đến điều thiện
hơn.
4. Kết
luận:
Qua việc học trà đạo của
người Nhật, chúng ta có thể nhận
biết thêm một số nét đặc trưng
của nền văn hóa Nhật Bản cũng như
tính cách của họ. Mọi người
Nhật đều được hưởng một
nền giáo dục rất hoàn thiện ngay từ
bậc tiểu học. Ngoài các giờ học văn
hóa chính quy tại trường, họ còn
tham gia các khóa học để rèn luyện
kỹ năng, tính cách và những
điều cần thiết trong cuộc sống hằng
ngày như nghệ thuật viết chữ
đẹp, hội họa, âm nhạc, nghệ
thuật cắm hoa, chăm sóc vườn, nội
trợ, làm gốm, trà đạo. Bạn sẽ không
khỏi ngạc nhiên nếu thấy chương
trình của đứa trẻ học cấp một
có cả học cách làm các loại
bánh dân tộc mà buổi học này
bắt buộc phải có bố hoặc mẹ tham
gia. Trẻ em Nhật còn được dạy
các lễ nghi trong sinh hoạt trong gia đình,
phong tục và truyền thống dân tộc.
Chính vì vậy, người Nhật có
một phong cách và tính cách có
thể nói là khá đặc biệt,
khác với những người ở các
quốc gia khác. Lấy việc học trà
đạo làm ví dụ: mỗi người trong
quá trình luyện tập các bước
của một buổi tiệc trà phải tỏ ra
rất cung kính, lễ nghi như cúi gập
mình khi chào hỏi, lễ phép, khiêm
nhường khi nói chuyện. Thêm vào
đó, họ học được tính cẩn
thận, tỉ mỉ, nhẹ nhàng, khéo léo
và ngăn nắp khi thực hiện từng hành
động một trong một chuỗi thao tác nhỏ
của một buổi tiệc trà. Ngoài ra,
người học trà đòi hỏi phải
có khiếu thẫm mỹ cao, có sự cảm
nhận nghệ thuật để có thể trang
trí phòng trà. Vì thế, việc học
trà đạo, ngoài việc thư giãn tinh
thần, còn mang tính giáo dục rất cao.
Nền giáo dục mang đậm tính
truyền thống này đã tạo cho
người Nhật có ý thức và niềm
tự hào cao độ về dân tộc mình.
Trong lịch sử, chính sự hội nhập
nhưng vẫn giữ được bản sắc
dân tộc của người Nhật đã
góp phần phục hưng đất nước
Nhật. Tác giả thiết nghĩ đó chính
là bài học bổ ích cho mỗi
người Việt Nam chúng ta noi theo để
xây dựng một nước Việt Nam phồn
thịnh với một nền văn hóa lâu
đời của lịch sử 4000 năm.
Lời cảm ơn: Tác giả xin chân
thành cám ơn trung tâm trà đạo
Daitokuji và Kankyuan tại
TÀI
LIỆU THAM KHẢO
4. Iguchi, K. Tea ceremony. Hoikusha,