Khôi Đình Bảng
 

 

Một tối mùa thu Hà Nội đến thăm bác Trần Lê Văn,nhà thơ kể rằng:trong một lần tiếp một nữ thi sĩ Pháp,bà ta có hỏi:"Cái gì sâu sắc nhất trong thơ Việt Nam ?"Nhà thơ Trần Lê Văn đọc một đoạn "Tiếng hát làm dâu"(dân tộc H'Mông ở Việt Nam) cho bà ta nghe(dịch ra tiếng Pháp),bà ta thốt lên:"Chưa được nghe một áng thơ nào nói về thân phận con người ( phụ nữ) sâu sắc như thế !".Nguyễn Khôi tìm đọc,cũng một ý nghĩ như thế và chuyển ngữ sang thơ Việt để bạn đọc các dân tộc anh em cùng thưởng thức.

 Xin cảm ơn bác Trần Lê Văn đã cho tôi một động lực để làm công việc này.

                          

 Trại Hào Nam ( Hà Nội),30-10-1966

 

I
 

 

 

1.Mùa xuân tới ra mùa sấm mới

 

 

Khắp núi rừng chim nói ve ran ;

 

 

Vàng Anh cất tiếng nỉ non,

 

 

Năm nay em phải đi LÀM DÂU xa.

 

 

5. Như con trâu nặng nề đeo ách,

 

 

Như thân trâu măng buộc cọc tre ;

 

 

Kéo cày từ sớm đến khuya,

 

 

Phận làm dâu chẳng có mùa nghỉ ngơi.

 

 

Chỉ có thác: ve trời lột xác,

 

 

10. Chết đi thì thoát ách trâu măng.

 

 

Xác ve mình nhẹ lâng lâng,

 

 

Trâu măng tuột sẹo tâng tâng băng rừng.

 

 

Cái suốt kêu vì guồng không hợp,

 

 

Cái suốt kêu bởi tuột khỏi chân

 

 

15. Vợ chồng e chẳng chung chăn,

 

 

Nhà không chung mái lệ thầm đêm đêm.

 

 

II

 

 

Em đang ở nhà em không biết

 

 

Nhà trai sang la liệt dù, ô

 

 

Dù, ô đã ngoắc cột nhà

 

 

20. Thế là thành vợ, thế là làm dâu.

 

 

Hẹn ba ngày, ba đầu gà trống

 

 

Mẹ bảo em : Cơm sớm rồi đi

 

 

Em rằng : con chẳng thiết chi

 

 

Không đi đâu cả, cơm thì không ăn.

 

 

25. Mẹ bảo : đã nhận tiền của họ,

 

 

Mày không đi cha sả thịt mày

 

 

Đã xơi cơm rượu nhà người,

 

 

Không đi, cha sẽ cầm roi đuổi mày !

 

 

Chiếc roi đồng ngang trời vun vút,

 

 

30. Đuổi con đi để được bạc tiền ;

 

 

Con đi cha mẹ lại buồn,

 

 

Cha sầu mẹ thảm nhớ thương con hoài.

 

 

Con có đi chẳng ngoài mười tháng

 

 

Mượn cành cây buộc đoạn dây treo

 

 

35. Đi đây, chào nhé bản Mèo,

 

 

Đi đây hết khổ sớm chiều làm dâu.

 

 

Say một giấc còn đâu đau đớn

 

 

Thịt nát tan, máu vón không tan,

 

 

Máu đầm nếp váy tím thâm,

 

 

40. Để xem sinh gái đau lòng nào hơn ?

 

 

III

 

 

Cha mẹ em nuôi em được mấy

 

 

Mới làm thân con gái biết chi

 

 

Gái tơ còn chửa đến thì

 

 

Đã người mai mối xin về làm dâu.

 

 

45. Cha mẹ dỗ em đâu có thuận

 

 

Họ hàng khuyên em vẫn chẳng ưng ;

 

 

Mọi người bàn gả đến cùng,

 

 

Thịt gà đã tính, ngày mừng đã lo.

 

 

Váy áo em vẫn chưa kịp sắm,

 

 

50. Rượu thịt đà khiêng đến đầy sân

 

 

Em còn chưa sắm vạt, khăn

 

 

“Rằng năm nay tốt” thì thầm họ trao.

 

 

Thịt rượu đã treo vào cột bếp

 

 

Người hả hê vợ đẹp, dâu ngoan

 

 

55. Ba ngày họ hát họ ăn

 

 

Ba ngày em nhịn, âm thầm buồn lo.

 

 

Trời sắp sáng, khách vừa tan rượu

 

 

Mẹ giục em mau dậy “đưa dâu’’

 

 

- Nước đây rửa mặt, chải đầu

 

 

60. Cơm đây ăn để về mau nhà người.

 

 

Em rằng : Con không xơi, không bước

 

 

Rượu thịt ai đã chuốc thì đi

 

 

Mẹ kêu sao nói lạ kỳ

 

 

Chị Nùng, cô Hán cũng về làm dâu.

 

 

65. Em cãi lại : bằng đâu cô Hán,

 

 

Biết đi qua chín tám cao sơn

 

 

Chị Nùng cách chín tám rừng,

 

 

Có đâu khổ nhục như con lấy chồng !

 

 

Thôi con ơi, ăn cơm kẻo muộn

 

 

70. Mẹ sẽ cho anh lớn tiễn chân

 

 

Em đành nuốt vội lưng cơm

 

 

Lệ tuôn chào mẹ lên đường làm dâu

 

 

Đám cưới đi trước sau vui vẻ

 

 

Đến giữa đường họ nghỉ ăn trưa ;

 

 

75. Không ăn, em xúc vài thìa,

 

 

Khấn thần núi đến độ trì cho em.

 

 

Hoạ mi nhặt cơm liền ca tiễn

 

 

Khướu nhặt ăn, khướu đến hót đưa

 

 

Qua sông thì phải luỵ đò

 

 

80. Sang ngang nào biết bến bờ ai thương ?

 

 

Chẳng biết bố mẹ chồng thương, ghét ?

 

 

Anh trai về mình biết hỏi ai ?

 

 

Trở vào trong bếp, nghẹn lời

 

 

Như mưa đổ thác lệ thời chứa chan.

 

 

IV

 

 

85. Mẹ sinh em phận làm con gái

 

 

Phải LÃO ĐEN mối lái buộc duyên

 

 

Mẹ cha em nghĩ cũng phiền

 

 

Những vờ nhổ tỏi, sang bên gọi làng.

 

 

Hàng xóm sang hùn bàn đám cưới

 

 

90. Hàng xóm sang lựa tối làm dâu

 

 

LÃO ĐEN ở một ngày sau

 

 

Về mang đồ lễ sang cầu hôn em.

 

 

Mẹ em đã sắm thêm váy áo

 

 

Sớm mai này theo Lão ĐEN đi

 

 

95. – Mẹ ơi, con đã biết gì

 

 

Cánh chim thơ dại xua về làm dâu

 

 

Việc nhà chồng con sao gánh được

 

 

Sợ tốn cơm mẹ buộc con đi ?

 

 

Con đi, mẹ có sướng gì

 

 

100. Con ơi lòng mẹ muôn bề đớn đau.

 

 

Xuống suối sâu cõng thùng nước sạch

 

 

Mẹ chồng chê nước đục, mắng em

 

 

Nấu cơm chẳng dám nếm xem

 

 

Mẹ chồng chửi : – Nó nếm liền ba muôi.

 

 

105. Em suy đi nát bời gan ruột

 

 

Nghĩ lại chừng kiệt sức, liều thưa;

 

 

- Bà ơi, tôi đã dâu nhà

 

 

Mà sao xem trên như là hươu đen.

 

 

Sao lại nói chẳng nên vợ quý

 

 

110. Bởi không ưa kiếm cớ nói ngang

 

 

Xin mời Nhà Ngoại sang bàn

 

 

Nói hết nhẽ, tôi sẵn sàng về ngay.

 

 

Xin cứ cho chân tay buông thật

 

 

Lời thẳng lời chẳng đặt điêu ngoa

 

 

115. Tôi vui chạy thẳng về nhà

 

 

Tôi vui như thể người ta đi làm.
 

 

 

V

 

 

 

 

Nhớ thuở em mới còn ẵm ngửa

 

 

Ngón tay mềm như mớ rau non

 

 

Mẹ cha chết sớm chẳng còn

 

 

120. Cuộn lanh để lại, lớn khôn mới tìm.

 

 

Chuột cắn nát cuộn làm mười tổ

 

 

Nụ hoa em khó nở nên hoa

 

 

Chú cô đâu phải mẹ cha

 

 

Tham đồ sính lễ gả qua họ Giàng.

 

 

125. Làm dâu đã đầy năm tết đến

 

 

Không bà con thăm viếng hỏi han

 

 

Nghĩ càng nẫu ruột nát gan

 

 

Em than em khóc lang thang ngoài rừng.

 

 

Mãi mới gặp đôi ông bà lạ

 

 

130. – Khóc điều chi thảm quá thế mi ?

 

 

Em rằng : Con chẳng khóc gì

 

 

Chỉ thương cái phận ở, đi một mình.

 

 

Không họ hàng chị anh thân thích

 

 

Phận làm dâu đất khách quê người !

 

 

135. Người rằng : Chớ khóc con ơi

 

 

Tao sai thằng cả tới nơi giúp mày

 

 

Sẽ phát quang rừng cây gai chắn

 

 

Phạt thẳng như gấu áo thẳng băng

 

 

Cho con nhìn thấy họ hàng

 

 

140. Cho con thấy chị em đằng nhà con.

 

 

VI

 

 

Không cho bát bắt em ăn bốc

 

 

Đuổi vào rừng ngoài dốc đầu sông

 

 

Nếu em có phép thần thông

 

 

Sẽ thành con bướm trên đồng nhởn nhơ.

 

 

145. Nếu chết được chết ngay chẳng sợ

 

 

Đi kiếm người chồng nó thương em

 

 

Đường này nóng bỏng, hãy quên

 

 

Đường này nắng rát, chẳng thèm lại qua.

 

 

Tóc em mới xanh chưa đầy búi

 

 

150. Việc nhà chồng gánh chối xương vai

 

 

Sang xuân chồng nó đi cày

 

 

Em nào có thích tối ngày đi theo.

 

 

Đi làm nương bên đèo núi dốc

 

 

Em lòng nào xách cắp nồi xoong

 

 

155. Mẹ khuyên : Con hãy bền lòng

 

 

Nuôi gà, vỗ lợn theo chồng sớm hôm.

 

 

Mẹ chẳng mắng con còn chịu ở

 

 

Tức mình hoá thành ngựa thành rồng

 

 

Bay đi cho rảnh mắt trông

 

 

160. Có đi tìm hỏi cũng không kịp nào.

 

 

Biến thành cá lặn sâu dưới nước

 

 

Để chồng không tìm được thì quên

 

 

Vùi trong đất hoá thành kim

 

 

Chia lìa nhau bởi chồng tìm chẳng ra.

 

 

VII

 

 

Em ơi,

 

 

165. Cho chị được đôi lời than thở

 

 

Như  em được chồng vợ đẹp đôi,

 

 

Đũa không lệch, tốt đàn môi

 

 

Chồng hiền chồng tốt được người chồng yêu.

 

 

Còn chị được bao nhiêu cái xấu

 

 

170. Đũa lệch đôi, đàn sáo lệch cung

 

 

Chồng thì ác độc tới cùng

 

 

Chẳng thương yêu, chỉ thích làm khổ nhau.

 

 

Ruộng chị xấu, bờ cao cũng xấu

 

 

Có cày bừa chẳng ngấu bùn lên

 

 

175. Lứa đôi nào được như em

 

 

Được người chồng tết đêm đêm mặn nồng.

 

 

Phải bịch xấu, thóc mồng lúa mục

 

 

Phải chồng hèn, chị nhục xiết bao

 

 

Trốn không xong bị trói vào

 

 

180. Ba trăm roi bật máu trào thịt da.

 

 

Chạy chẳng thoát người ta cột chặt

 

 

Gậy họ phang họ đập kinh người

 

 

Tưởng chừng đã chết đến nơi

 

 

Thân nàng dâu mới rã rời đớn đau.

 

 

Trời ơi,

 

 

185. Thân như thể thân trâu thân ngựa

 

 

Chẳng khom lưng hạ túi hạ thồ

 

 

Này đây lá ngón bên bờ

 

 

Làm cho một nắm, nuốt cho xong đời.

 

 

Lá thuốc độc cay ơi cay lắm

 

 

190. Lá thuốc đau bỏng đắng buồng gan

 

 

Cho thân quằn quại quay cuồng

 

 

Hồn lìa khỏi xác thoát làm dâu… thôi !

 

 

VIII

 

 

Tết, người ta vui chơi nhảy múa

 

 

Không lứa đôi, tủi hổ khóc than

 

 

195. Lẻ loi đơn chiếc cũng buồn

 

 

Như thân gái goá cày nương không bờ.

 

 

Chiều tối lũ chim cò về tổ

 

 

Ta đêm đêm trong cửa nhà người

 

 

Sáng ra chim hót chim chơi

 

 

200. Ta thì trong bếp mồ hôi ròng ròng.

 

 

Người có chồng cuối năm sắm tết

 

 

Đi chợ chơi, váy đẹp tung tăng

 

 

Ta như gậy đuổi lợn hoang

 

 

Nhà chồng coi rẻ chẳng màng chẳng chăm.

 

 

205. Chim cu lượn trăm vòng bên núi,

 

 

Cả nhà chồng hắt hủi, thương đâu

 

 

Tuổi xuân đượm những đớn đau

 

 

Buồn da héo thịt làm dâu nhà người.

 

 

Mù kho từ, ôi mù kho từ

 

 

210. Kiếp làm dâu xưa, ôi tù tại gia.

 

 

IX

 

 

Con chim Pệ mổ tìm hạt thóc

 

 

Mổ trượt rồi, hạt thóc trật vương

 

 

Vẫn còn hạt thóc trên nương

 

 

Làm dâu,em phải ở Mường Người ta

 

 

215-Nếu còn sống còn là nát ruột

 

 

“Lá ngón” đây thà nuốt cho xong

 

 

Đắng cay hơi thở cuối cùng

 

 

Chết rồi,có ngó khó chừng nhận ra ?

 

 

Em yêu chết…hồn qua cõi ” tử ” (1)

 

 

220-Lên rừng đào trên ” Dụ xí nhung” (2)

 

 

Hờn căm , khạc nhổ xuống “Trần” (3)

 

 

Con đường nước mắt, con đuờng khóc than

 

 

Em yêu chết…hồn sang cõi ” tử ”

 

 

Lối đất hồng trên “Dụ xí nhung”

 

 

225-Hờn căm khạc nhổ xuống “Trần”

 

 

Con đường nóng bỏng,con đường tối đen

 

 

Hỡi bạn tình,một phương ta chết

 

 

Mẹ cha thương : một huyệt chôn chung

 

 

Gà có đôi.Rồng có Rồng

 

 

230-Hẹn anh…lối : Dụ xí nhung” em chờ…

 

 

Có hoa Ban, hoa Mơ nở đẹp

 

 

Ta thong dong chơi tiếp Chợ Phiên

 

 

Trời thương cho ” tái sinh duyên”(4)

 

 

Anh con Mẹ Thái,còn em”Mẹ Mường”

 

 

235-Mảnh đất xấu,cõi “dương” (5) bất hạnh

 

 

Cõi Mường Ma…ta lánh có đôi

 

 

Thôi thì thay đổi hình hài

 

 

Ăn thôi cầm đũa…khác người trần gian.

 

 

——-

 

 

-(1)chết.

 

 

-(2)mường trời=thiên đường.

 

 

-(3)cõi đời đang sống

 

 

-(4)-kết duyên lại,nhưng không làm con mẹ Hmông ( Mèo ) nữa và thay đổi cả hình dạng và cách sinh hoạt…

 

 

-(5)cũng như cõi trần

 

 

Trại Hào Nam – Hà Nội 30-10-1996