Thử Áp Dụng Thiền Vipassana Điều Trị Các Bệnh Tâm Thần

PHẠM TÂM TỊNH .

Việt Báo Thứ Ba, 6/12/2007, 12:02:00 AM

Trong suốt hai ngàn năm trăm năm, sau khi đức Phật giác ngộ, thiền vipassana đa đuợc áp dụng và đem lại giải thoát  cho hàng ngàn nguời. Thế nhung mãi cho đến gần đây các thiền su vẩn ngại ngùng không dám đua liều thuốc giải thoát đến những nguời bị bệnh tâm thần.  Sự e ngại bắt nguồn từ cảm giác là thiền quá khó, nguời bị bệnh tâm thần không đủ sức tập.

Thật ra, thiền là hơi thở, là nuớc uống, là cái gì rất đon giản trong cuộc sống hằng ngày, thiền  là sự chú tâm không mong cầu. Theo nguời viết điều duy nhất cần để tập thiền là một động co thật mạnh. Nổi khổ đau do bệnh tật và sự chết là động co mạnh nhất và là đối tuợng giải thoát cuả thiền. Do đó, nguời bị bệnh tâm thần có một điều kiện không phải nguời tập thiền nào cung có đuợc: đó là một động cơ rất mạnh. Động cơ mạnh sẽ dẫn đến sự kiên trì bền bỉ, điều kiện duy nhất cần để đạt những tuệ giác khi hành thiền.

Một tỷ lệ nào đó cuả những bệnh nhân tâm thần, sau khi ổn định bằng thuốc sẽ sáng suốt đủ để tập thiền một cách kiên trì bền bỉ. Không ai có thể đạt đuợc sự an lạc từ thiền nếu chỉ thỉnh thoảng tập thiền một lần  nhu một hành vi trang sức, một cái gì đó thêm vào cho cuộc sông đa quá đầy đủ cuả mình.

Cơ sở lý luận.

Có một cơ sở lý luận vững chắc để nhận định rằng việc tập thiền vipassana sẽ đóng góp một phần  vào quá trình  điều trị bệnh tâm thần.

Thiền Vipassana là một phuong pháp thiền có tính khoa học. Nguời tập thiền vipassana đóng vai trò của một nhà quan sát, không phải bằng mắt hay bất cứ một dụng cụ kỹ thuật nào khác, mà bằng cái tâm chú ý  cuả mình trong chánh niệm**, các hiện tuợng vật lý và tâm lý xảy ra trong cơ thể và chung quanh. Các hiện tuợng vật lý nầy có thể là một cãm giác xúc giác, thính thị giác, sự đau nhức hay một ý nghi sinh khởi, nhất là  các phản ứng cuả tâm đối với các hiện tuợng đó.

Sau một thời gian kiên trì quan sát trong chánh niệm nhu vậy, khả năng sau đây sẽ phát sinh một cách từ từ: nguời tập sẽ nhận biết và có khả năng quán sát cái tâm của mình một cách khách quan, nhận ra sự sinh khởi và diệt đi cuả các ý nghi trong từng khoảnh khắc cuả thời gian, một cách khách quan mà không đồng hoá mình với các ý nghi đó. Chính sự nhận biết nầy (tức là chánh niệm) có tác dụng tạo sự an lạc, cô lập các ý nghi ra khỏi sự phản ứng cuả tâm và các ý nghi đó sẽ biến đi sau khi bị nhận diện, tương tự  nhu vậy sự nhận biết sự trầm cảm sẽ tạo ra một cảm giác an lạc bên cạnh sự trầm cảm giúp khả năng chịu đựng sự trầm cãm tăng lên và sự trầm cảm cung tan đi mau hơn.

Diễn tiến nầy là căn bản cuả việc ứng dụng thiền để cải thiện nội quan  (insight) góp phần vào việc điều trị bệnh tâm thần. Đây cũng là căn bản rất tốt, rất lành mạnh để xây dựng kế hoạch huấn luyện kỹ năng đối trị với các hoang tuởng, các con trầm cãm sẽ xảy ra sau  này cho các cá nhân trẻ tuổi chua phát bệnh trong các gia đinh mà bệnh tâm thần đang xảy ra cho các thành viên khác.

Đối với các hồi tuởng kinh hoàng cuả qúa khứ (flashback trong bệnh post traumatic stress disorder) thì sự kiểm soát có thể dể hon.

Dù mang nhiều tên gọi khác nhau: schizophrenia, manic depressive disorder, post traumatic disorder, obsessive compulsive disorder ..các bệnh tâm thần có một điểm chung: tâm rời khỏi trạng thái an bình để phản ứng với hoặc là những  ý nghi hoặc những  đối  tuợng cuả giác quan. Phản ứng nầy có thể dẩn đến một tác ý làm khởi phát hành động hoặc làm thay đổi mood cuả bệnh nhân đua đến các con trầm cảm (depression), hoặc sợ hải.... Phản ứng của tâm là có điều kiện.

 Theo  quan niệm của  thế gian thì có hai loại ý nghi : ý nghi bình thuờng đuợc xã hội chấp nhận, và ý nghi không bình thừong, không đuợc cộng đồng chấp nhận gọi là hoang tuởng, cần đuợc điều trị. Đức Phật Thích Ca, nguời đa tìm ra thiền vipassana không có một lời nào phân biệt ý nghi bình thuờng hoặc không bình thuờng cả, ý nghi là một hiện tuợng có điều kiện sinh khởi trong tâm rồi sẽ diệt đi.

Trước sự sinh khởi của một ý nghĩ, điểm khác biệt giữa nguời có tập thiền vipassana và một nguời không tập là nguời không tập sẽ đồng hoá  mình với ý nghĩ đó (nghĩ rằng mình nghĩ), miên man theo sự dẫn dắt cuả y nghĩ, chiụ ảnh hưởng tác động cuả ý nghĩ đó mà vui, buồn, tức giận, biết on vv.. và sau cùng là hành động theo chỉ đạo cuả ý nghĩ đó.

Nguời tập thiền vipassana có kinh nghiệm sẽ quán và thấy sự sinh khởi cuả ý nghi đó rất sớm, nhìn ý nghi đó  nhu một hiện tuợng khách quan, do nó tự đến, không có ai nghi cả, (như tiếng chim hót, mưa rơi, tiếng động), không bị ý nghĩ đó ảnh huởng làm vui buồn... có thể kiểm soát không hành động theo, và ý nghĩ đó sẽ tự động diệt đi.

Cần phải xác định một vài điểm như sau:

1.- Chúng ta chỉ xử  dụng kỹ thuật cuả thiền minh sát để cải thiện nội quan (insight), góp phần vào việc điều trị bệnh tâm thần, tạm thời  gác qua một bên mục tiêu giác ngộ giải  thoát. Các mục tiêu nầy quá xa và quá khó hơn nữa còn bị vuớng  mắc với vấn đề tôn giáo và không phải mục tiêu cuả bài viết  nầỵ

2.-Nếu không nhắm mục tiêu giác ngộ thì sự tập thiền vipassana sẽ tương đối dể dàng nhu học đánh máy, học đan. Có điều gì khó khi chỉ cần ngồi xuống đặt sự chú ý  vào hơi thở của mình, khi  sự chú ý đi noi khác thì nhận ra và đem nó về lại nơi hơi thở. Có một điều cần được làm rõ vì đây là lý do nhiều nguời chán nản và bỏ tập: khi ngồi thiền cứ bị suy nghĩ vẩn vơ. Cái trí con nguời  được tạo ra để suy nghĩ và nó suy nghĩliên tục. Có khi ta nhận ra sự suy nghĩ có khi không nhận ra. Do đó không nên bức xúc khi thấy mình suy nghĩ nhiều quá.

Nhiệm vụ chính là  tập tỉnh thức để nhận ra mình đang suy nghĩ và đem sự chú ý về lại noi đề mục chính cuả giờ tập thiền đó là hơi thở. Chính sự liên tục suy nghĩ và nhận biết đó tạo nên sự cảm nhận cái tâm và sự sinh diệt cuả các ý nghĩ. Nếu ví dụ có một nguời ngồi xuống là không còn ý nghi nào nữa thì cảm nhận sinh diệt sẽ không phát sinh. Tương tự như một người rất tốt nhưng không bao giờ vay nợ và trả nợ thì không có good credit được.

  Nhiều nguời nghĩ rằng tập thiền quá khó vì họ có cái tâm mong cầu quá lớn, chờ mong một kết quả gì đó sẽ xảy ra ngay bù đắp cho thời gian bỏ ra. Trong lúc thiền là một quá trình tập luyện để xoá bỏ cái tâm mong cầu (một hình thức của tham ái ). Không mong cầu, chỉ kiên trì tập luyện đều đặn thì kết quả sẽ đến, ngoài mọi sự mong chờ. Điều duy nhất cần là một động cơ thật mạnh. Không một thiền sư hay một nguời tập thiền nào có đuợc động cơ  mạnh bằng một bệnh nhân bị tâm thần phân liệt (schizophrenia) mới phát bệnh lần đầu, tuong lai bị đóng lại, tập để kiểm soát con bệnh, để  hy vọng giảm liều thuốc, để hy  vọng không làm phiền nguời thân vv.... hay một nguời bệnh trầm cảm bị các cơn buồn hành hạ đến muốn tự sát...Vấn đề là chỉ ngồi xuống tập, đều đặn, kiên trì, dù tin, dù không tin, đừng mong chờ gì cả.

Phải  nhận biết rằng đây là phương pháp lành mạnh, không có tác dụng phụ, không tốn kém, và là phương pháp duy nhất không dùng thuốc để góp phần vào việc điều trị, hay ít nhất cung hổ trợ giúp tránh việc phải tăng liều thuốc. Nên nhớ rằng hàng triệu nguời lành mạnh đa tập thiền và nhiều nguời đa đạt giác ngộ giải thoát.

3.- Đối với các thành viên trẻ tuổi của các gia đinh có nguời bị  bệnh tâm thần đây là căn bản để thiết lập nền tảng cho việc huấn luyện để cải thiện nội quan (insight) giúp họ đối trị các triệu chứng, các con trầm cảm,  các ý nghi thôi thúc (trong obsessive compulsive disorder) một cách hữu hiệu hơn. 

Hiện nay trong các gia đinh  này các thành viên trẻ tuổi chưa mắc bệnh chỉ tự quan sát mình một cách âu lo  mà không có một biện pháp nào để mở một huớng đi tuong đối lạc quan cả. Nói xa hơn, nếu một nguời trẻ tuổi với một động cơ mạnh mẽ, tự rèn luyện để có thể điều khiển tâm mình thì người đó đã có một kỹ năng tuyệt vời để có một cuộc sống an lạc hạnh phúc.

Hãy nhìn cuộc sống hiện tại cuả một bệnh nhân tâm thần phân liệt, lúc mới phát bệnh thì sống với gia đình cho đến khi gia đình không còn khả năng săn sóc thì được gởi vào các nhà săn sóc (board and care). cuộc sống cuả họ là một chuổi ngày vào ra bệnh viện. Nếu đuợc sống trong một thiền viện dành cho các bệnh nhân tâm thần, thuờng xuyên được nhắc nhở để giử chánh niêm, giảm thiểu các tác nhân kích thích cuả xã hội, dành nhiều thời gian hành thiền để giảm sự tái phát cuả bệnh thì không còn gì mong đợi hon.

4.- Để đạt đuợc các  tuệ giác cần thiết, thời gian phải tính bằng năm với sự tập luyện đều đặn, chứ không phải tháng hay ngày, điều này nguời tập phải hiểu để chuẩn bị sự kiên trì. Động cơ mạnh và kiên trì là điều kiện cần và đủ để đạt đến thành công.

5.- Buớc kế tiếp: sau khi đa đạt đuợc những tuệ giác cần thiết để có thể kiểm soát tâm độc lập với các ý nghi, nguời tập có thể chủ động gợi lại các ý nghi thuờng xảy ra trong con bệnh rồi tập kiểm soát các ý nghi đó. Tập đi, tập lại nhu vậy người tập sẽ đạt được một kỹ năng để kiễm soát các con kịch phát của bệnh mỗi khi chúng xảy ra.

* Cách tập:

Thời gian: mỗi ngày nên tập hai thời, sáng khi vừa thức dậy và tối truớc khi đi ngủ. Mỗi thời độ 10 phút lúc mới khởi sự tập rồi tăng lên thật từ từ tùy mức thích nghi của mỗi người. Thời gian trung bình của mỗi thời tập là một giờ.

Một điều cung rất quan trọng (nhưng không nên mong cầu nó xảy ra ngay) là ngoài giờ tập người tập nên tập trung nhận biết từng việc mình đang làm (gọi là giữ chánh niệm). Sau một thời gian kiên trì giữ sự tỉnh thức, nguời tập sẽ ngạc nhiên và hạnh phúc mà thấy rằng sự nhận biết (chánh niệm) sẽ ở với mình một cách dễ dàng hơn mình tưởng nhiều và an lạc hạnh phúc nằm ngay trong sự nhận biết đó. Nguời tập sẽ nhận ra mình kiểm soát đuợc mình nhiều hon và nhu vậy các con bịnh bị đẩy luì, ít xuất hiện hơn. Sự nhận biết đó là một phần cuả trí huệ (wisdom). Trong toàn bộ tiến trình tập luyện nguời tập sẽ không bị cực khổ mệt nhọc gì mà còn thấy an lạc hạnh phúc càng ngày càng nhiều hon.

Cách ngồi: Nếu khởi sự tập từ nhỏ, còn mềm dẻo, thì nên ngồi kiết già hoặc bán già vì đây là cách ngồi tạo ra sự vững chải cho thân và tâm. Nếu thấy  khó, có thể ngồi hai chân xếp lại chân truớc chân sau, với một cái gối nhỏ để trên hai chân làm nơi tựa của hai bàn tay. Nếu không quen ngồi xếp bằng thì có thể ngồi trên ghế.

Mô hình gợi ý:

Tổ chức một board and care cho người bệnh tâm thần trên một diện tích rộng độ vài acres ở một noi thoáng mát yên tịnh  và một thiền đuờng nhỏ. Ban điều hành gồm những nguời có tập thiền. Có thể kết hợp với sự tập thiền cuả những nguời bình thừong để làm gương cho nguời bị bệnh.

Điều kiện để tập:

1.- Điều kiện đầu tiên là bệnh nhân phải ở trong trạng thái tinh thần ổn định khi khởi sự tập luyện. Do đó nếu bịnh nhân bị trầm cảm, hoặc bị tâm thần phân liệt (schizophrenia) thì phải ổn dịnh bằng thuốc và phải tiếp tục dùng thuốc thật đều đặn trong suốt quá trình tập luyện. Bệnh nhân chỉ giảm thuốc với sự cho phép cuả bác sĩ, tùy theo sự luợng định cuả chính bản thân theo kết quả luyện tập mà mình đạt đuợc

2.- Đối với thành viên cuả các gia đinh có nguời bị bệnh tâm thần thì cần khởi sự tập thiền từ lúc còn nhỏ tuổi. Cần giải thích rõ lý do tập để tạo ra một động cơ mạnh.

Kết luận:

Mỗi loại thuốc thích hợp cho một số nguời này mà không hợp cho một số nguời khác. Tương tự như vậy, phương pháp nầy sẽ có thể thực hiện đuợc bởi một số nguời nầy mà không thực hiện được bởi một số nguời khác. Bệnh tâm thần là bệnh cuả tâm. Thuốc uống vào trong thân trong một mức độ nào đó giúp điều trị cái tâm.

Sau hai ba mươi năm điều trị, tình trạng của nguời bệnh là sự phối hợp cuả sự tiến triển cuả bệnh theo thời gian và ảnh huởng cuả các tác dụng phụ của thuốc. Nếu trong một cơ may nào đó, thiền vipassana góp được phần nào trong việc giúp ổn định bịnh mà không cần tăng liều lượng thuốc hay may mắn hon giảm được liều thuốc để giảm các ảnh huởng cuả tác dụng phụ thì đấng từ phụ sẽ mĩm cuời vì có thêm nhiều đứa con đã nhận ra con đuờng mà ngài đa từ bỏ cung vàng điện ngọc để tìm ra.

NOTES:

* Chữ "insight" thuờng dùng trong khoa tâm thần có nghiã hơi khác hơn chữ insight dùng trong thiền vipassana. Trong khoa tâm thần "insight" dùng để diển đạt ý một bệnh nhân nhận biết cái ý tưởng mà họ đang có là bệnh lý, là bất thu6ờng và nhu vậy họ không tin vào đó và nhu vậy xác suất để họ hành động theo lệnh cuả ý nghi đó sẽ giảm đi. Ví dụ: có bệnh nhân có ý nghĩ rằng mình là đức chuá Jesus. Nếu bệnh nhân nầy không có insight thì họ sẽ nghĩ đó là sự thật và họ hành động như họ là chúa trời thật sự.

Chữ insight dùng trong thiền vipassana có nghiã là tuệ giác. Tuệ giác là một cảm nhận mà từng cá nhân tập thiền có đuợc sau một thời gian tập luyện kiên trì tinh tấn. Những tuệ giác nầy khó diển tả bằng ngôn ngử. Tuệ giác cãm nhận đuợc các ý nghĩ tự nó sinh khởi và tự nó sẽ diệt đi trong từng khoảnh khắc cuả thời gian là một tuệ giác quan trọng cần thiết cho bệnh nhân tâm thần vì với tuệ giác đó tâm quán sát sẽ nhìn ý nghĩ một cách khách quan, không bị ý nghĩ chi phối chánh niệm, diễn đạt một cách cho dễ hiểu,  là một tình trạng tỉnh thức trong đó tâm quán sát lấy công việc mà thân đang làm, làm đối tuợng; hoặc nếu thân không làm gì thì lấy hơi thở làm đôí tuợng. Tùy theo tiến trình và kết quả của việc tập thiền, nguời tập sẽ có những cảm nhận sâu hơn về từ cách tập này.

 PHẠM TÂM TỊNH