Thở và Thiền
BS Đỗ
Hồng Ngọc
Có một
sự nhất quán, xuyên suốt trong lời dạy hướng dẫn kỹ năng
thiền định của Phật, từ Tứ niệm xứ (Satipatthàna) tới Thân
hành niệm ( Kàyagatàsati), rồi Nhập tức xuất tức niệm (Ànàpànasati),
đó là thở: Thở vào thì biết thở vào, thở ra thì biết thở ra.
Thở vào dài thì biết thở vào dài, thở ra ngắn thì biết thở
ra ngắn…
Tóm lại, đó
là luôn bắt đầu bằng sự quán sát hơi thở, đặt niệm (nhớ,
nghĩ) vào hơi thở. Chỉ có vậy. Mà vô vàn. Mà “nói không được”
(bất khả thuyết)! Bản dịch Vịệt nào cũng viết: “Thở vào thì
biết thở vào, thở ra thì biết thở ra…” có thể gây nhầm lẫn ở
đây chăng? Thở thì ai mà chả biết thở kia chứ! Thế nhưng ở
đây không phải là biết thở, biết cách thở mà là nhận thức
được (recognize), ý thức rõ (realize), cảm nhận đựơc
(perceive) cái sự thở, cái hơi thở đang đi vào và đang đi ra
kia kìa, đó mới là điều cốt lõi!
Dù gọi là
Thiền (Việt) hay Chan (Hoa), Zen ( Nhật)… thì cũng đều có
nguồn gốc từ Dhyana (Sankrist) hay Jhanas (Pali). Theo ngữ
nguyên thì Jha là nhìn, là quán sát, là theo dõi và Ana là
thở, hơi thở, là khí. Vậy, jhanas hay dhyana chính là quán
sát hơi thở, nhận thức hơi thở. Đơn giản vậy mà thực ra
không giản đơn chút nào! Nó như là một chìa khóa căn bản.
Phải mở cái cửa này đã rồi các cửa khác mới mở tiếp được.Vấn
đề là tại sao và cách nào để chỉ từ một việc có vẻ rất giản
đơn là quán sát hơi thở lại có thể dẫn tới tuệ giác, một sự
chuyển hóa từ “khí” mà thành “trí”?
Câu hỏi đặt
ra là tại sao quán sát hơi thở? Quán sát hơi thở thì có gì
hay? Sao lại không các đối tượng khác để quán sát? Thật ra
thì quán sát cái gì cũng được cả, bởi tất cả đều là pháp-
nhứt thiết pháp giai thị Phật pháp- nhưng quán sát hơi thở
thì có điều kiện để thấy “ngũ uẩn giai không” hơn, tức thấy
vô ngã hơn. Vô ngã ở đây không còn là một ý niệm, một khái
niệm mà là một trạng thái. Để thấy “vô ngã” thì tốt nhất là
quán sát từ “ngã”, từ hơi thở chẳng hạn, một đối tượng sẵn
có ngay trong bản thân mình. Tim đập cũng lúc nhanh lúc
chậm, nhưng khó theo dõi, hoàn toàn ngòai ý muốn, khó can
thiệp. Dạ dày thì làm vịệc âm thầm, khó quan sát. Các bộ
phận khác cũng vậy. Trừ hơi thở! Hơi thở dễ quan sát nhất vì
nó nằm ngay trước mũi mình, ngay dưới mắt mình! Lúc nào cũng
phải thở. Ở đâu cũng phải thở. Cái hay nữa là quán sát nó
thì không ai nhìn thấy, chỉ riêng ta biết với ta thôi! Mỗi
phút lại phải thở cả chục lần. Lúc mau lúc chậm, lúc ngắn
lúc dài, lúc phì phò lúc êm dịu. Hơi thở lại rất nhạy với
cảm xúc. Trước một cảnh đẹp, ta “nín thở”. Lúc lo âu, ta
hổn hển. Lúc sảng khóai ta lâng lâng. Lúc sợ hãi, hồi hộp ta
thở nhiều kiểu khác nhau, muôn hình vạn trạng. Và nhờ đó mà
thấy vô thường. Nhờ đó mà ta quán sát được cái tâm ta. Thở
cũng gắn với các hoạt động cơ bắp, khi mệt, ta “bỡ hơi tai”,
mệt đứt hơi, mệt hết hơi; khi khỏe, ta thở nhẹ nhàng sảng
khoái! Nhờ đó mà ta quán sát được cái thân ta. Rõ ràng chỉ
có hơi thở mới là một sợi dây nhạy cảm buộc vào thân vào tâm,
là cái cầu nối giữa thân và tâm. Không chỉ thế, thở còn vừa
là ý thức, vừa là vô thức. Như không cần ta. Như ở ngoài ta.
Như không có ta. Quan sát thở, ta còn có dịp đào sâu xuống…vô
thức. Ta thấy thở gắn với sự sống chết của kiếp người. Còn
sống là còn thở, chết là hết thở, là tắt thở, là ngừng thở.
Để ý một chút ta sẽ thấy đời người thực ra chỉ là… một hơi
thở! Khi chào đời em bé khóc thét lên một tiếng thật to để
hít mạnh không khí vào phổi để rồi khi lìa đời, cụ già lại
thở hắt ra một cái, trả lại cho đời tất cả những gì mình đã
vay mượn! Giữa hai lần thở vào thở ra đó là những đợt thở…
lăn tăn như những làn sóng nhỏ, mà nối kết các làn sóng nhỏ
lăn tăn đó lại với nhau ta có cuộc rong chơi trong cõi “Ta
bà”!
Mỗi hơi thở
vào ra trung bình khoảng 5-10 giây. Mỗi giây, trong cơ thể
con người đã có hằng trăm triệu tế bào hồng cầu bị hủy diệt
và hằng trăm triệu hồng cầu khác được sản sinh. Quán sát hơi
thở do đó ta thấy đựơc sự sinh diệt. Thở có thể làm chuyển
biến tâm trạng ta, chuyển hóa cảm xúc ta, cả hành vi ta nữa.
Đang sôi giận mà kịp nhớ lại, quán sát sự thở của mình thấy
nó phập phều kỳ cục, tức cười, bèn quên giận mà hơi thở được
điều hoà trở lại lúc nào không hay: điểm hưng phấn trên vỏ
não đã bị dịch chuyển! Nói khác đi, ta có thể dùng quán sát
hơi thở để kiểm sóat cảm xúc và hành vi. Quán sát hơi thở
cũng lôi kéo ta trở về hiện tại tức khắc- không còn đắm mình
trong dĩ vãng hay tương lai. Mà hiện tại thì không có thời
gian!
Ta biết sự hô
hấp thật sự không phải xảy ra ở phổi mà ở trong từng tế bào.
Đây cũng có thể gọi là “thâm hô hấp”. Ở các sinh vật đơn bào,
khí trao đổi trực tiếp qua da, tức qua màng tế bào, một cách
đơn giản. Ở con cá đa bào, sống dưới nước, thì khí trao đổi
qua mang. Con người do kết hợp đa bào, phức tạp hơn nhiều
nên phải thở qua phổi nhưng vẫn trao đổi khí trực tiếp ở
từng tế bào nhờ hệ thống mao mạch. Do vậy mà khi ta có cách
nào đó điều chỉnh được lượng khí ra vào, hiệu ứng sẽ tác
động đến từng tế bào riêng lẻ. Hô hấp diễn ra trong từng tế
bào, nhằm tạo ra năng lượng cho cơ thể hoạt động và tồn tại.
Người lao động nặng cần năng lượng gấp ba bốn lần người bình
thường, trong đó hoạt động cơ bắp đã chiếm hết gần một nửa.
Riêng não bộ, với trọng lựơng rất nhỏ bé, chỉ khoảng 2% thể
trọng mà đã tiêu dùng đến 30% khối lượng oxy đưa vào cơ thể.
Giận dữ , lo âu, sợ hãi tiêu tốn rất nhiều năng lượng. Cho
nên những lúc đó ta dễ cảm thấy kiệt sức, rã rời là vậy! Ngủ
là một cách giảm tiêu hao năng lượng, nhưng vẫn còn co cơ,
vẫn còn chiêm bao. Một đêm ác mộng sẽ thấy bải hoải toàn
thân khi thức giấc!.Thiền giúp tiết giảm tiêu thụ năng lượng
một cách đáng kể, còn hơn cả giấc ngủ. Một khi cơ thể giảm
tiêu thụ năng lượng thì các tế bào được nghỉ ngơi, nên toàn
thân cảm thấy thấy nhẹ nhàng sảng khoái. Trạng thái nhẹ
nhàng sảng khóai đó xảy ra trên từng tế bào của cơ thể. Một
cảm giác lâng lâng dễ chịu toàn thân của hành giả, phải
chăng đó chính là trạng thái hỷ lạc (thiền duyệt?).
Phổi ta như
một cái máy bơm, “phình xẹp” để đưa khí vào ra là nhờ có áp
suất thay đổi. Khi áp suất âm trong phổi và các phế nang thì
khí bên ngoài tự động lùa vào, tuôn vào, lấp đầy phổi và các
phế nang, cho đến một lúc lượng khí bên trong đầy dần lên
thì chuyển sang áp suất dương, phổi sẽ đẩy khí ra. Có một
thời điểm áp suất cân bằng nhau, hay nói cách khác, áp suất
bằng không, “zéro”, thì khí bên trong cơ thể và bên ngoài vũ
trụ chan hòa thành một, không phân biệt. Đó chính là quãng
lặng. Quãng lặng đó ở cuối thì thở ra – trước khi thở vào
trở lại – thường kéo dài, thong dong, nhẹ nhàng, yên tịnh,
vì không hề tốn năng lượng. Như cánh chim lượn bay, không
phải vỗ cánh, như xe ngon trớn ở số không, không tốn nhiên
liệu! Đó chính là giai đoạn “prana”. Pra có nghĩa là trước
và ana là thở vào ( cũng có nghĩa là sau thì thở ra). Prana
đã được biết đến từ xa xưa. Yoga của Ấn Độ, khí công của
Trung quốc, cũng như y học Đông phương nói chung đã nói đến
từ cổ đại. Trong yoga có pranayama, kiểm soát hơi thở. Trong
thiền định, không còn phải là vấn đề kiểm soát hơi thở nữa
mà hơi thở tự kiểm sóat! Đến một lúc nào đó hành giả không
cảm nhận mình thở nữa. An tịnh. Hòa tan. Tan biến. Có thể
nói đến một phương pháp thiền tập- mà tôi tạm gọi là “Pranasati”,
tức là đặt niệm vào quãng lặng – ở đây chăng? Những hành
giả giàu kinh nghiệm (thiện xảo) cho biết họ có thể vào định
ngay hơi thở đầu tiên có lẽ nhờ rèn tập mà khoảng lặng của
họ ngày càng dài ra, mênh mông ra như không còn biên giới,
như hòa tan vào hư không, lắng đọng, thanh thoát. Lúc đó họ
đã không còn ý niệm về không gian, thời gian, về ta, về
người… Tiến trình hô hấp vẫn diễn ra sâu trong các tế bào (thâm
hô hấp), nhưng ở mức thấp nhất, nhẹ nhàng nhất, tiêu thụ
năng lượng tối thiểu và do vậy nhu cằu sản xuất năng lượng
không còn đòi hỏi cao nữa!
Bầu khí quyển
chúng ta thở hôm nay so với cách đây 700 triệu năm – tức là
khi có những sinh vật đơn bào đầu tiên trên trái đất- thì
cũng chẳng khác biệt! Với người anh em đơn bào đó thì ta
cũng đang cùng hút chung một bầu khí, cùng bú chung một “núm
vú” vũ trụ, cùng với muôn loài khác nữa! Các sinh vật cùng
chia sẻ một cách…bình đẳng, không phân biệt và theo nhu cầu
như vậy. Ta hút lấy oxy của không khí, lại tạo ra carbonic;
trong khi cây cỏ hút carbonic lại tạo ra oxy. Con thằn lằn,
con tắc kè, con ễnh ương… cũng phình ra xẹp vào như ta vậy.
Bầu khí quyển vẫn không thay đổi, không thêm bớt. Nhưng
chính con người có thể làm hại môi trường sống của mình mà
không hay nếu cứ theo đà hủy diệt sự sống của thiên nhiên và
muôn loài trên hành tinh xanh này!
Khi nói đến
thiền, ta thường nghĩ ngay đến ngồi: ngồi thiền. Rồi nào
kiết già, nào bán già, hết sức phức tạp và bí hiểm như chỉ
dành riêng cho một giới nào đó. Thiền thực ra không nhất
thiết phải ngồi, không nhất thiết phải kiết già bán già. Đi
đứng nằm ngồi gì cũng thiền được cả. Người Nhật, người Tây
Tạng đều có cách “ngồi” thiền riêng của mình, người Tây
phương còn khác hơn nữa, miễn sao có một tư thế thoải mái,
dễ chịu, buông xả toàn thân là được. Thế nhưng cách ngồi
tréo chân (kiết già, bán già) lại có lợi thế hơn cả. Tại sao?
Tại vì khi ta đứng, ta đi, các bắp cơ phía trước của hai
chân phải co lại để nâng đỡ cả thân mình, trong khi các bắp
cơ phía sau thì duỗi ra. Lúc ngồi tréo chân ta đã làm cho
các bắp cơ đổi chiều. Đây là phương pháp “đối chứng trị liệu”.
Khi nào đi bộ lâu, mỏi chân, ta ngồi xuống, xếp bằng và hít
thở một lúc sẽ thấy hai chân bớt mỏi nhanh hơn. Cơ nào đã
duỗi lâu thì được co lại, cơ nào đã co lâu thì được duỗi ra!
Thiền hay yoga do vậy khai thác kỹ thuật này để trị liệu rất
có hiệu quả sự mỏi mệt, không kể ngồi theo cách này cũng
giúp làm giảm sự tiêu thụ oxy!
Giữ lưng
thẳng đứng cũng là một yêu cầu vô cùng quan trọng trong
thiền. Ta dễ có khuynh hướng chìu theo độ cong tự nhiên của
cột sống dưới sức nặng của thân thể do trọng lực- và nhất là
tuổi tác- do đó dễ dẫn đến cong vẹo cột sống hoặc đau cột
sống cổ, đau thắt lưng. Ở tuổi trung niên nhiều người đã bị
những cơn đau dữ dội đến phát khóc. Đó là những cơn đau cấp
tính, nếu nghỉ ngơi và uống thuốc đùng cách chừng mươi ngày,
nửa tháng sẽ khỏi, nhưng không khỏi hẳn, dễ tái phát do tư
thế chưa được điều chỉnh. Nhưng nguồn gốc sâu xa hơn lại là
do cách sống căng thẳng, chịu đựng, dồn nén lâu ngày. Cơn
đau là tiếng chuông báo động để ta “tỉnh ngộ”!. Một người
cúi gầm suốt ngày trước máy vi tính hay TV để chơi games
online thì sớm muộn cũng bị những hội chứng về cột sống.
Một người quen đi chùa lạy Phật mà với tư thế không đúng thì
lâu ngày cũng bị đau cột sống như vậy! Nhất là khi đã có
tuổi, cột sống có khuynh hướng cứng lại, mất đàn hồi, các
lớp sụn độn giữa hai đốt sống dễ bị bẹp, có khi “xì” ra một
bên, chèn ép gây đau, nhiều khi phải phẫu thuật để chữa. Giữ
lưng thẳng đứng trong lúc ngồi thiền là điều cần thiết. Kết
hợp với tập thể dụng bụng, có nghĩa là tập cho thắt lưng
được dẻo dai, cũng sẽ làm chậm tiến trình lão hóa.
Trong thiền,
một yếu tố rất quyết định nữa là sự thả lỏng toàn
thân,“buông xả” toàn thân, mà có người ví như thả trôi theo
dòng nước. Thả lỏng toàn thân là cách làm cho toàn thân như
rủ xuống, xẹp xuống, bình bồng, không còn căng cứng nữa! Có
thể nói cơ thể ta như chỉ gồm có hai phần: “thân xác” và
“thân hơi”. Thả lòng là “xì” cho xẹp cái thân hơi đó- mà
tiếng Việt ta có một từ rất hay là xả hơi! Khi quá mệt, quá
căng thẳng thì nghỉ xả hơi! Khi đó, không một bộ phận nào
của cơ thể còn phải căng nữa, phải gồng nữa, kể cả vỏ não.
Tiêu hao năng lượng cho trương lực cơ ( tonus musculaire) và
hoạt động của vỏ não sẽ giảm thấp nhất có thể được. Y học
chứng minh tiêu hao năng lượng trong thiền rất thấp, dưới
mức chuyển hóa cơ bản, thấp hơn cả khi ngủ, nhờ vậy mà năng
lượng được tích lũy tốt hơn.
Cơ thể ta có
hơn mười ngàn tỷ tế bào. Mỗi tế bào thực chất là một cái túi,
một lọai “sinh vật” háo ăn, háo làm, háo tiêu thụ oxy- kết
hợp với thức ăn qua những phản ứng gọi là oxyt hóa- để tạo
ra năng lượng. Nhưng oxyt hóa càng mạnh thì càng tạo thêm
các gốc tự do và các chất… bã, làm cho cơ thể mau mệt mỏi,
già nua!. Giống như một thanh sắt để ngoài nắng gió một thời
gian sẽ bị oxyt hóa thành rỉ sét. Khi cơ thể có cách nào làm
giảm tiêu thụ năng lượng không cần thiết thì các tế bào cũng
sẽ được nghỉ ngơi.
Khi cơ thể đã
chùng xuống, đã giãn cơ, tức giảm tiêu hao năng lượng một
cách đáng kể rồi thì cũng sẽ thấy bớt cần thiết phải cung
cấp các dưỡng chất qua thức ăn như glucid, lipid, protid…
vốn là nguồn tạo năng lượng! Ăn ít đi mà vẫn đáp ứng đủ nhu
cầu năng lượng thì cơ thể đỡ vất vả, các tế bào đỡ hùng hục
làm việc, tinh thần sẽ sảng khoái. Các nghiên cứu gần đây
cho thấy các sinh vật bị cho nhịn đói vừa phải thì sẽ sống
lâu hơn và trẻ hơn. Do vậy mà các thiền giả không có nhiều
nhu cầu về các chất dinh dưỡng được cung cấp bởi thức ăn!
Ta thấy giới, định và tuệ gắn bó chặt chẽ với nhau như một
tam giác cân, tác động hai chiều là vậy!
Đừng tìm đâu
cho mất công. Hãy quay về nương tựa chính mình. Quả đúng như
vậy. Bởi nói cho cùng, ai có thể “thở” giùm ai? Ai có thể
“thiền” giùm ai?
