Tạp ghi về Hội
thảo “Phật giáo trong thời đại
mới. Cơ hội và Thách thức” tại
Học Viện Phật học Vạn Hạnh Tp Hồ
Chí Minh
Thái
Kim Lan
Source:
www.talawas.org
Khi tôi theo Thầy Lê Mạnh
Thát leo đến tầng lầu cuối cùng
của Học viện Phật học tại
đường Nguyễn Kiệm số 750 Tp HCM, trưa
ngày 14. 07 và nhìn thấy hàng chữ
chạy tít lớn vừa được các
tăng sinh gắn xong trên tường: Hội thảo
Quốc tế - Phật giáo trong thời đại
mới: Cơ hội và thách thức - Buddhism in
the New Era: Chances and Challenges- Vietnam Buddhist University Hall, July
15-16/2006, tôi mới tin là cuộc Hội thảo
Quốc tế này thành sự thật.
Cũng đã hơn mười
mấy năm sau 1975, cũng trong Học viện này,
khi ấy hòa thượng viện trưởng
Thích Minh Châu còn sức khỏe, đã
có một hội thảo tạm gọi là
quốc tế với sự tham gia của các
giáo sư người Đức với chuyên
đề “”Phật giáo và vấn
đề môi sinh”. Thuở ấy còn rất
khiêm tốn, đạm bạc. Từ đó đến
hôm nay, “cơ hội” tổ chức hội
thảo quốc tế mới trở lại trong tầm
tay. Tuồng như mọi vô thường đều
là những thách thức tính kiên
trì. Và Vạn Hạnh đã có thừa
tính “dũng” trong hạnh “nhẫn”
được thể hiện trong từ bi của HT
Thích Minh Châu và hôm nay trong tiếng
cười sảng khoái, lạ thường của
Thầy Mạnh Thát sau bao gian truân, hiện
là Phó Viện trưởng Viện Nghiên
cứu Phật Học tại Tp HCM, và trong những
đóng góp của các tăng ni của Học
Viện và cư sĩ khắp nơi. Được
biết trong buổi họp báo sau Hội thảo, kinh
phí đài thọ Hội thảo hoàn
toàn do sự đóng góp của các
Phật tử trong và ngoài nước. Hội
thảo đã được tổ chức thành
công trên nhiêu mặt, ai đã tham dự,
đều đã hưởng được mọi
tiếp đón chu đáo (cơm chay ngon,
nước uống, trái cây không
thiếu…) đến độ ngạc nhiên.
Hôm ấy, Thầy Mạnh
Thát chỉ 200 cái ghế dành cho khách
mời một cách hoan hỉ trong sự tíu
tít của các tăng ni đang trang hoàng
từng chậu cây, cành hoa. Thầy bảo,
quyết định lấy phòng ở tầng lầu
tư là vừa mới mấy hôm, vì có
khách ngoại quốc, nếu làm dưới sous
sol sợ không đủ trang nghiêm cho khách
nước ngoài. (Phòng dưới hầm
được dùng làm phòng triển lãm
tranh Thiền của họa sĩ Phương Hồng,
đồng thờI được bố trí hàng
trăm ghế với màn ảnh và máy
truyền trực tuyến cho Phật tử đến
nghe). Từ lan can, Thầy chỉ cảnh thành phố
trong gió lộng và bảo: khách sẽ
thích khi nhìn cảnh thành phố rộng
xa… Thiện ý nên thơ này không may
đã bị những cơn mưa Sài Gòn
ồ ạt vào những giờ giải lao trong hai
ngày hội thảo sau đó đánh thốc
đi, may mà cửa không sập! Và lầu
thứ tư, tuy cao quí, lãng mạn, đẹp,
nhưng cũng khá bất tiện cho sự đi
lại của hơn 200 khách mời không phải
là thanh niên trẻ trung. Nhiều người
lên đến nơi thì lại không có
chỗ. Hệ thống âm thanh khá hoàn
chỉnh nhưng khó nghe do điều kiện kiến
trúc của phòng họp. Dù ban phiên
dịch ra Anh ngữ và Hoa ngữ đã làm
việc ráo riêt nhưng vẫn có những
trở ngai vì máy nghe cá nhân trục
trặc. Nhiều khiếm khuyết kỹ thuật và
điều kiện phòng ốc chưa làm hài
lòng mọi khách đến, nhưng mọi
người đêu háo hức được tham
dự cuộc hội thảo đã lâu mới
có lại. Nhiều người lên đến
nơi không còn chỗ, vẫn cố đứng
chen với 200 khách ngồi, nhưng trang nghiêm
trật tự vẫn còn đuợc giữ
đúng cách cho nên mọi trở ngại
đều được vượt qua.
Và dĩ nhiên, gần như
một thông lệ, sáng ngày 15.07, lúc 7
giờ 30, khách đã tề tựu đông
đủ, bỗng nhiên điện tắt bất
ngờ, có lẽ vì quá tải năng
suất, một thứ trục trặc kỹ thuật
rất điển hình… làm cho ban tổ
chức không khỏi bối rối. Thầy Mạnh Thát
hôm truớc đã khoe với tôi là
Viện có chuẩn bị sẵn máy nổ
tự động, Thầy chỉ lên khoảng
không, phòng sự cố bất ngờ! Nhưng
loay hoay mãi, máy không nổ, đã có
dấu hiệu xôn xao, may sao, khoảng 8 giờ 30,
đèn bỗng phựt lên, quạt máy
hoạt động, micro sùng sục chạy, mọi
người thở phào nhẹ nhõm như
được hưởng một ân huệ vô
hình nào đó! Và cuộc Hội
thảo đã bắt đầu dưới sự
điều khiển chững chạc, tự tin của Thầy
Lê Mạnh Thát.
Đối với hai ngày
ngắn ngủi, với một đề tài mông
mênh, quả thật là một thách đố
cho tham vọng muốn quán xuyến tất cả
mọi vấn đề. Và quả nhiên nhiệt
tình trí thức không thiếu: đã
có cả thảy 103 bài tham luận
được gửi đến tham gia trong 4 cụm
chủ đề: Phật giáo và toàn
cầu, Các vấn nạn và giải pháp,
Phật giáo và dân tộc, Phật giáo
và kinh tế, chính trị.
Không dám lạm bàn về hệ thống
khái niệm suy diễn từ “Phật giáo
trong thời đại mới”, tự mỗi chủ
đề đều đáng được là
đề tài cho một hội thảo. Nhưng
sự hứng thú trong cuộc trao đổi
đầu tiên, sau mấy mươi năm tắt
tiếng, đã làm cho cử tọa bị thu
hút vì đang được chứng kiến,
được xem, ngoài nghe, một hội
đàm khoa học về tôn giáo như
một thứ của lạ và hiếm. Hầu như
đó là khát khao dồn nén lâu
năm của phần đông người tham dự,
và có lẽ đó là thành công
hàng đầu của Hội thảo, một
thành công có tính quần chúng
quảng bá trước khi là một thành
công có tính trí thức. Lần
đầu tiên, dù còn rất khiêm tốn
cho một hội thảo quốc tế, đã
có sự tham dự đông đảo: 21 vị
học giả, giáo sư, tiến sĩ, nhà
nghiên cứu người nước ngoài (Ấn
Độ, Nhật, Thái Lan, Pháp, Mỹ,
Đức, Úc, Sri Lanka, Đài Loan, Hoà
Lan…), 28 vị tăng sĩ và cư sĩ trí
thức Phật giáo người Việt nam ở
nước ngoài, 25 vị giáo sư tiến
sĩ thuộc các viện, trường trong
nước, Viện tín ngưỡng, Viện tôn
giáo, Học viện chính trị quốc gia HCM,
Viện Chíến lược và khoa học,
Viện nghiên cứu về tôn giáo và
Viện Văn học, Viện nghiên cứu lịch
sử, của các trường ĐHKHXH-NV Tp HCM
và Huế và những nhà nghiên cứu
tự do từ các thành phố Huế,
Đà Nẵng, Hà Nội, Sài Gòn,
Quảng Ninh vv… cùng các giáo sư,
tiến sĩ, giảng sư thuộc Viện nghiên
cứu Phật học Việt Nam, Học viện Phật
giáo Việt Nam tại Tp. Hồ Chí Minh cùng
một số vị cư sĩ trí thức chủ
yếu đến từ Tp Hồ Chí Minh, Tp.
Đà Nẵng và các tỉnh Thừa
Thiên Huế, Đồng Nai, Kontum... Ngoài ra,
một số đại biểu nhà báo quốc
tế, trung ương, Tp. Hồ Chí Minh cùng
dự để theo dõi và đưa tin (theo
bản tin hội thảo).
4 buổi thảo luận vừa
bằng tiếng Anh, tiếng Hoa và tiếng Việt
về các chủ đề đều có một
bài chủ đạo và những bài tham
luận được phát biểu thật ngắn.
Nói chung về nội dung, Hội thảo đã
đề cập đến các vấn đề
cốt lõi: Nêu vị trí, yêu cầu
và cũng là khả năng của Phật
giáo thích nghi với thời hiện đại
trên các mặt tiến bộ khoa học - công
nghệ, kinh tế tri thức và thị trường,
toàn cầu hóa...; đồng thời đáp
ứng công cuộc Đổi mới, công
nghiệp hóa - hiện đại hóa - dân
chủ hóa Đất nước, đoàn kết
xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Việt Nam; Vai trò của Phật giáo trong quan
hệ hữu nghị, bảo vệ hòa bình
thế giới và môi trường sống;
Nhìn nhận đạo Phật hòa nhập
với tín ngưỡng thờ cúng Tổ
tiên là đời sống văn hóa tinh thần
và tâm linh cơ bản, truyền thống của
Dân tộc; Đề nghị liên kết Phật
giáo với chính trị, kinh tế và khoa
học trong đường lối trị quốc;
Xác định nhiệm vụ cấp thiết và
cơ bản trước mắt của Phật giáo
Việt Nam là hòa hợp đoàn kết
(giữa nội bộ Phật giáo trong nước,
giữa Phật giáo trong nước và Phật
giáo ở nước ngoài...) và tinh
tấn phát triển (khế cơ khế lý
với Đất nước và thời đại);
Coi trọng đào tạo nhân lực (trang
nghiêm Tăng già, tinh cần Tứ chúng)
là yêu cầu hàng đầu hiện nay;
Chú ý nỗ lực đóng góp trên
các lĩnh vực văn hóa, giáo dục
và cứu tế, an sinh xã hội - nhất
là ở vùng sâu vùng xa.
Do lượng thời gian hạn
chế nên một số chủ đề thiết thân
và quan trọng đã phải hoãn lại hay
chỉ mới đề cập một cách sơ
lược, như: Thấm nhuần và trưởng
dưỡng đạo đức học Phật giáo
trong xã hội và nhân sinh hiện đại;
Xây dựng Giáo hội hòa hợp, tinh tấn
và trang nghiêm phù hợp với tình
hình và yêu cầu mới; Phát triển
hàng Phật tử tại gia - nhất là cư
sĩ thiện tri thức và thanh thiếu đồng
niên; Phát huy vai trò và bổn phận
của Ni chúng; Tăng cường sứ mạng
hoằng pháp lợi sinh ở vùng sâu
vùng xa, nhất là các địa bàn
dân tộc - miền núi; Mở rộng hoạt
động đối ngoại và quốc tế
Phật giáo trong tình hình mới...
Chính sự đa dạng
của đề tài quá hoành tráng trong
buổi hội thảo này lại trở thành
một trở ngại, dù là trở ngại
nhỏ, ở chỗ, nhiều cây nên không
thấy được rừng, bởi lẽ Hội
thảo quốc tế này chỉ mới
“nêu” lên nhiều vấn đề mà
không có đủ thì giờ để
thảo luận tường tận rốt ráo một
vấn đề, nhiều người chưa thấy
những biện pháp cụ thể đề ra cho
Phật giáo Việt nam trong tương lai, ngoài
viễn tượng mang hi vọng. Nhưng có lẽ
những đòi hỏi này chỉ muốn
nói lên một điều: sự cần thiết
của công luận, của sự công khai hoá
có trình độ khoa học khai sáng
những tư tưởng, suy tư về yếu
tính của Phật giáo Việt nam song song với
những kinh nghiệm của Phật giáo các
nước từ Á sang Âu Mỹ có mặt
trong buổi Hội thảo đã tắm gội trong
truyền thống Phật giáo hay đang đón
nhận nếp sống cao đẹp rất cần
thiết cho thời đại mới. Nhưng nếu
chỉ là thế thì buổi Hội thảo
đã thành công lớn trong việc đem
lại niềm tin về một nếp sống đạo
đức cao quí của Đức Phật đã
thấm nhuần trên đất Việt, mà
không những Phật tử, ngay cả giới trẻ
Việt nam, đang rất cần, đó là
món ăn tinh thần có ý nghĩa và
có chất lượng trong thời đại mới
đang chạy đua, đắm chìm theo vật
chất và thế lực, sa đọa trong băng
hoại đạo đức.
Cho nên trong không khí
sôi nổi của những tranh luận về tiến
trình thế tục hóa Phật giáo trên
mọi lĩnh vực, nỗi băn khoăn về
phía những thiện tri thức Việt nam làm thế
nào để Phật giáo Việt Nam theo kịp
với thờI đại đã khiến tôi
tự hỏi, điểm nổi bật của Phật
giáo nằm ở đâu? Chắc chắn không
nằm trong sự chạy đua về phía thế
lực thế tục. Khuynh hướng này có
thể tìm thây trong những tham luận của
các học giả và tăng ni nước
ngoài. Quả thật nếu Phật giáo tự
thế tục hoá trong đà chạy đua
như mọi cuộc chạy đua khác trên
thế giới, thì chẳng bõ công đi
tìm một phương thức mới. Những
người khách đến từ Mỹ Âu
đã cho ta nhiều gợi ý qua kinh nghiệm
chọn lựa của họ, họ đã chọn
lựa Phật giáo như con đường khai
sáng song song với con đường văn minh
kỹ thuật Tây phương. Kinh nghiệm của
các nước bạn Phật giáo Á châu
cho thấy đạo Phật đã phát triền
thâm sâu vào cuộc sống an lạc tỏa
hiện ngay trong cung cách của các vị sư,
cư sĩ. So với các nước bạn, Phật
giáo Việt Nam, với trí tuệ sắc sảo
của người Việt Nam, đã có một
truyền thống đặc thù, rút tỉa
những tinh hoa của đạo Phật để vun
trồng gầy dựng một bản lai văn hóa
độc lập và tự chủ. Phật Giáo
Việt
Tôi muốn nói, trong tất
cả những căng thẳng tập trung tâm ý
để lắng nghe những lý luận khúc
chiết của các bậc thức giả, tôi
đã có lần vẩn vơ, và hình
như chỉ có Phật giáo mới cho phép
vẩn vơ như thế. Thật bất ngờ, sau
buổi hội thảo, gặp một nữ ký
giả, phó tổng biên tập một tờ
báo lớn tại Thành phố, tôi hỏi
cảm nghĩ của cô về buổi hội
thảo. Cô cười bảo, em có nghe gì
đâu, số là, vì không còn chỗ
ngồi đứng mãi mỏi chân, cô đi
xuống sân, ngồi ở tầng cấp nghe chim
hót, và thấy vui. Có người
đến, thấy cô đeo bản tên tòn teng
trước ngực, hỏi mượn thẻ của
cô để được đi lên xem Hội
thảo (hình như đã nhiều người
lên “chui” kiểu này, cho nên thiếu
ghế!), cô bảo mượn thẻ làm gì,
lên trên ấy thì cũng như ở
dưới này, ở đây còn khỏe
chân hơn, vừa nghe chim hót và nghe tiếng
tham luận, và cô đã có một
đồng bạn cùng nghe. Cũng là một
cảm nhận hội thảo đấy chứ! Nghe
nói ở dưới sân Phật tử đến
nghe khá đông và họ đều
được mời dùng cơm chay với các
đại biểu, khách ăn hơn 400 người.
Sau khi nghe “một câu
chuyện Thiền” của cô ký giả,
tôi lại sực nhớ thắc mắc của
mình ngay từ buổi đầu hội thảo,
không hiểu có phải vì lý do tắt
điện, nên nghi lễ thường có khi
bắt đầu và kết thúc các
đàm luận Phật giáo không
được thực hiện, mà tôi rất
tâm đắc mỗi khi tham dự: đó là
niệm Bổn sư và hồi hướng công
đức. Những lời niệm này giúp cho ta
định tâm để chánh niệm và
chánh ngữ. Theo chương trình, buổi lễ
cầu quốc thái dân an Mạn Đà La do
các vị sư Tây Tạng cũng không
thực hiện được, buổi lễ đã
được cử hành sau đó với
các sư Việt Nam.
Nói gì thì nói,
phải nói Hội thảo quốc tế Phật
giáo đã thành công trong những
điều kiện ngoại tại còn hạn
chế. Theo chương trình, ngày thứ ba,
khách được mời đi tham quan cơ sở
xây Đại Học Phật Giáo trong tương
lai thuộc xã Lê Minh Xuân, huyện Bình
Chánh, Tp HCM, trồng cây Bồ Đề làm kỷ
niệm. Sau đó mọi người đi thăm
Thiền Viện Thường Chiếu ở gần
Vũng Tàu, cũng nghe nói gần cả nghìn
Phật tử từ tỉnh Bà Rịa đứng
đợi cả ngày để đón khách,
đã gây ấn tượng không nhỏ cho
khách nước ngoài.
Sau hội thảo, tôi gặp lại Thầy Mạnh
Thát, vẫn tiếng cười sang sảng, Thầy
nói với tôi, giọng trầm xuống, với
âm Quảng Trị, “lạy Phật, nhờ
Phật phù hộ, mọi chuyện được
tốt đẹp!” Có lẽ, đây là
lời đẹp nhất trong buổi hội thảo
mà tôi nhận được từ một tu
sĩ Phật giáo đã có những công
trình nghiên cứu khoa học đáng kể
trên lĩnh vực văn học, lịch sử
và triết học Phật giáo Việt nam.
Tập kỷ yếu
các bài tham luận (sơ khởi hơn 1000 trang)
sẽ được ấn hành nay mai.
Huế, mùa Vu Lan 2006