PHẬT GIÁO VIỆT
VÀ HƯỚNG
ÐI NHÂN BẢN ÐÍCH THỰC
Trần Thạc Ðức, 1967
Source: Thư viện Hoa Sen
Lời tựa
của Tam Ích
Phật giáo
Việt Nam
Sự nghiệp
của Phật giáo trong thời nhà Lý
Bản sắc
của Phật giáo VN
Vị sơ tổ
của Phật giáo VN
Giáo lý
của Phật giáo VN
Lễ nhạc
của Phật giáo VN
Vấn đề
đào tạo Tăng tài
Con đường
nhân bản Phật giáo - Hướng đi
của văn hĩa
Nguồn sinh lực
của Chánh pháp
Giải phĩng
tâm linh
Xuất thế
và nhập thế
Hướng đi
của người Phật tử Việt Nam
Xác nhận
giá trị của con người
Phật giáo
với tinh thần dân chủ
Vai trị của
đạo Phật trong xã hội lồi
người
Thưa ...
1- Khơng gian vơ-cùng theo bề ngang. Thời gian vơ-cùng theo bề dọc. Vì vơ-cùng cho nên khơng thời gian cĩ vị-trí cho chúng sinh - hãy nĩi tới con người mà thơi... Mỗi một con người đều cĩ một vị-trí khác nhau trong khơng gian và thời gian cho nên khi phát sinh, họ cĩ mặt một cách khác nhau, và khi trưởng thành để mà đi đến cuối cuộc "hành trình" ba vạn sáu ngàn ngày là bịnh và tử, họ lại cũng cĩ mặt một cách khác nhau. Ðã khác nhau như vậy thì, nếu theo lời dạy của Phật tổ để đi bến Giác, họ lại cũng, khi đi thì cùng theo ngĩn tay chỉ mặt trăng mà cùng đi một đường, nhưng về vấn-đề hành trang thì lại khác; khác nhau cả cái đi cái đứng, khác nhau cả nếp thấy nếp nghe... cả nếp dị đường đất, cả việc dừng chân nghỉ hay định tốc lực cho đường trường cịn dài tăm tắp kia... Tác phong chung của thị giác chung vẫn chỉ là một mà thơi: theo ngĩn tay chỉ mặt trăng...
Ðồng thời mỗi một người đem theo với mình một nghiệp quả - tùy mà dày tùy mà mỏng tùy mà nặng tùy mà nhẹ, màu sắc khác nhau và dung tích khác nhau... Tơ Tần và Trương Nghi đời Xuân Thu chẳng hạn... tuy khơng bao giờ tự tay sát phạt lẽ hiếu sinh nơi những cơ thể của những tha nhân, nhưng về tư duy về tinh tiến của Bát Chánh Ðạo... chung quy cũng chỉ vì lịng dục của nhà du thuyết mà thiên hạ luơn luơn nuơi ý chiến tranh bằng bá đạo... Cịn Quan Vân Trường đời nhà Hán thì lại khác: đĩ là người cĩ tư-cách và khí phách làm người, nhưng thanh long đao đã chém bằng hà vơ số người: ơng sẽ nhẹ về nghiệp kiến và tư duy... của tám con đường chính, nhưng về tang tĩc ơng đã gieo... chẳng hạn.
Cái phần "Sinh tố" bến giác dành cho mỗi cá nhân đương đi trên cuộc hành trình và đương cạn nhắc cái nghiệp, cũng tùy mà lớn, tùy mà nhỏ, mà ít, mà nhiều... vậy.
Ðĩ là Phật giáo trên phương diện cá nhân
-oOo-
2- Chuyện cá nhạn là thế, chuyện đồn thể, chuyện dân tộc lại cũng vậy - nhưng cĩ khác. Cũng vậy, là vì chuyện nhân quả của ít người hay nhìều người, hệ thống nhân duyên cũng chỉ theo một hướng định chuyển biến. Cịn khác ấy là khác ở tác dụng về phương diện tơn giáo và triết học. Phật giáo là một hệ thống tơn giáo và triết-học phát sinh và trưởng thành trong lịch sữ - trong khơng gian và thời gian. Trong khơng gian vì vượt biên giới đẻ bành trướng và nối biên giới để hịa đồng. Trong thời gian vì lịch sử lồi người càng tiến hĩa, Phật giáo càng cĩ bề cao và bề sâu... Trong khi vượt biên giới và nối liền biên giới, tạo bề cao và bề sâu trên cuộc hành trình dài vơ cùng, Phật giáo, dừng lại trước khi lên đường, đều để lại ở mỗi dân tộc một dung tích về "sinh tố" thích nghi với truyền thống, phối hợp với hiện tại, hịa đồng với tương lai.. của dân tộc ấy, để cùng với tương lai... của dân tộc ấy, đê cùng với hồn cảnh riêng về văn hĩa; kinh tế, chính trị, văn hĩa trí thức... của dân tộc ấy, duy dưỡng đường hướng thượng của họ trong lịch sử riêng của họ - trên bối cảnh văn-hĩa chung.
Chính vì vậy mà cĩ nền Phật giáo Việt Nam - chính vì vậy mà nền Phật giáo Việt Nam khác với Phật giáo Tây Tạng chẳng hạn, khác Phật giáo Phù Tang chẳng hạn... Vạn nhất cĩ đem Phật giáo chốn này trồng vào đất chốn kia... sự thực nghĩ sẽ vất vả lắm lắm: cây sẽ cằn trên đất lạ và hoa sẽ héo trên khí hậu chẳng phải của hoa lá chính truyền ... Việc ấy, ai cũng hiểu: giá cĩ ai nghĩ rằng chẳng phải thế, ấy là người ấy đi ngược lý dịch của Nho giáo, lý duyên của nhà Phật vậy.
Nĩi một cách khác, nĩi cho rõ và cho đầy đủ và nĩi tĩm lại, thì Phật giáo cĩ mầm cĩ mống, cĩ cây cĩ lá phổ bỉến cho tồn diện chúng sinh năm châu và năm đại dương - nhưng cũng cĩ những thực-thể riêng biệt cho mỗi chốn mỗi cõi trong khơng thời gian vậy.
Ðĩ là
Phật giáo trên phương diện dân
tộc -
và đối với chúng ta là dân
tộc Việt Nam, và đã như vậy bắt
đầu từ Lý trần
-oOo-
3- Bây giờ, từ những luận cứ ấy, chúng ta suy diễn ra: Phật giáo dạy lý hướng thượng cho cá nhân, Phật giáo dạy lý hướng thượng riêng cho từng dân tộc, tức là ... Phật giáo dạy Nhân Bản vậy. Dạy Nhân Bản vì Nhân Bản dạy con người cá nhân phát huy giá trị của con người đê tự thực hiện và dạy dân tộc gây đất đứng phì nhiêu trong khơng thời gian để tạo vị-trí xứng đáng cho dân tộc trong lịch sử riêng - trên bối cảnh lịch sử chung. Nĩi khác đi, Phật giáo dạy nhân bản riêng cho mỗi cá nhân, và dạy nhân bản chung (humanisme collectif) cho từng dân tộc. Mỗi cá thể lớn nhỏ nhiều ít đều cĩ tự do lựa chọn đường thốt nghiệp, đều tự gánh lấy trách nhiệm của chính mình - về biệt nghiệp hay cộng nghiệp, thì cũng đều xây đắp trên yếu lý của tự do và trên ý thức của trách nhiệm.
Ngĩn tay chỉ mặt trăng: tự giác nhi giác tha - nếu ai cũng tự giác thì vấn đề giác tha tự nĩ nĩ đặt lấy và nếu vấn đề giác tha đặt rồi thì vấn đề tự giác nĩ được sự giác tha lơi kéo trên hành trình. Hai vấn đề duyên và giác đặt ra như vậy.
Nhân bản của Phật giáo là nhân
bản đích thực, và nhân bản của
Phật giáo Việt
-oOo-
4- Cái sở trường của Phật giáo trên phương diện cá nhân, trên phương diện dân tộc, và trên phương diện Nhân Bản bao trùm cả hai ý niệm cá nhân và dân tộc, là Phật giáo là một cái vạn hoa kính: xoay một vịng, hiện ra một đĩa hoa nhiều màu, xoay thêm một vịng, hiện ra một đĩa hoa nhiều mầu hoa khác... xoay đến vơ cùng, hoa hiện ra vơ cùng đĩa, vơ củng mầu, vơ cùng hoa...
Nhưng nếu ai gán cho Phật giáo một tĩnh từ, một trạng từ,... về tơn giáo hay về triết học thì Phật giáo từ chối: Phật giáo chỉ nhìn nhận một danh từ: chủ thuyết nhân bản đích thực... như giáo sư Trần Thạc Ðức nĩi trong sách này.
Nĩi thế vì cần phải nhìn Phật giáo như Phật giáo. Ngày xưa kia, Ngài A Nan mỗi khi nĩi , đều đặt lên trên mỗi mệnh đề mỗi câu, mỗi đoạn, mỗi thiên, mỗi chương, mỗi cuốn sách, thành ngữ "Như Thị Ngã Văn" là để nĩi cái ý ấy. "Như Thị" nghĩa là phải nhìn phãi nghe theo Yếu Tính của sự vật, của thực thể (entité) - kể cả cái thực thể lớn bát ngát, rộng bát ngát, cao vun vút là Phật giáo, cố nhiên.
Thưa ...
Tơi đã được đọc cuốn "Phật giáo Việt Nam và hướng đi nhân bản đích thực" của ơng Trần Thạc Ðức và cĩ cái hân hạnh được giới thiệu tác giả, một giáo sư Ðại học Phật giáo nhiều uy tín. Lịng tơi nghĩ rằng ai đã ở trong khí hậu Phật giáo thì xin vào thêm một lần, ai chưa vào thì xin vào thêm một lần, ai chưa vào thì xin vào để thưởng ngoạn... Giáo sư Trần Thạc Ðức vốn khơng phải là người xa lạ - và sách này là sách nhiều giá trị, cố nhiên. Cũng xin thưa thêm là sự nghiệp văn học của Ơng khơng phải chỉ cĩ một cuốn này...
Sắp hết mùa hè Ðinh Mùi
(1967)
Tam Ích
Chân thành cám ơn Dr. Bình Anson, Australia
gửi tặng Thư Viện Hoa Sen phiên bản
điện tử quyển sách này.