*
Ngày giỗ Trịnh Công Sơn,
mỗi người yêu nhạc đều dành một khoảng lắng nào đó để tưởng
niệm nhạc sĩ tài hoa ấy. HCD cũng thích nhạc Trịnh và muốn
dành một trang blog như góp thêm "lời dâng" để tạ ơn vì "người
đã mang qua núi, qua đồi, qua bao thung lũng, và phả vào
trong giai điệu mới mẻ đời tôi" (Tagore). Mời quý anh chị
cùng chia sẻ.
ột
nét tài hoa trong sáng tạo nghệ thuật biểu hiện ở chỗ người
nghệ sĩ biết vận dụng kiến thức của nhiều lĩnh vực vào tác
phẩm. Trịnh Công Sơn là một nghệ sĩ tài hoa, công chúng đã
thừa nhận điều đó. Chúng ta thử nhặt một cánh hoa trong
gia-tài-hoa của anh và xem Trịnh đã thấu hiểu vật lí đến thế
nào.
1. Ba định luật cơ học cổ điển
Nhà vật lí
người Anh Isaac Newton đã đặt nền móng cho cơ học cổ điển
bằng ba định luật gắn liền với tên tuổi của ông. Hãy lướt đi
trên những ca từ của Trịnh để thưởng ngoạn cuộc gặp gỡ thân
thiện giữa Trịnh Công Sơn và Newton.
Định Luật I
Newton phát biểu rằng: Một vật đứng yên hoặc chuyển động
thẳng đều sẽ giữ nguyên trạng thái đó nếu không có ngoại lực
tác dụng lên vật.
Con người
đặt giữa cuộc sống nhân loại sẽ rất nhỏ bé, hệt một chất
điểm, và ta coi con người là một vật trong tổng thể cấu tạo
vũ trụ. Vận dụng định luật trên cho một vật hữu cơ (con
người), nếu môi trường sống yên bình đến tuyệt đối, ta sẽ
tồn tại (đứng yên) hoặc đi qua cõi đời (chuyển động thẳng
đều) một cách rất bình lặng mà không hề vấn vương gì. Ta bắt
gặp ý niệm ấy trong câu hát "Đường thật lặng yên lòng
không gì nhớ" (Bên đời hiu quạnh). Trịnh Công Sơn đã
ghé tai thì thầm với ta rằng, nếu có một cuộc sống quá thanh
bình cũng chưa phải là hay, vì khi đó ta không thể biết đến
cái "đau" vốn có của đời sống, và như thế là ta không thể
chia sẻ được với đồng loại. Bởi vậy nên hãy hoà mình sống ở
đời mà đừng tìm cách lánh, đừng làm lơ với cuộc sống đang
hiện hữu quanh bạn. Khi thức tỉnh được điều đó ta mới "giật
mình nhìn quanh, ồ phố xa lạ". Hoá ra là thế, hoá ra là
bao lâu nay ta đã ngủ mê trên cái êm đềm nên mụ mị đi. Nay
ta tác dụng một lực để tự giật mình, mới hay mình đã tới một
nơi khác rất mới mẻ, lạ lẫm. Đấy cũng là một cách khám phá
cuộc sống. Phải chăng vì Trịnh Công Sơn đã thấu đạt điều đó
nên anh hoà mình lặng lẽ giữa đời, đau cùng thân phận con
người, khát khao cùng ước nguyện đôi lứa... tất cả những thứ
ấy chính là lực tác dụng để đưa cảm xúc của anh đến những
miền đất lạ mà lấy nhạc về cho đời.
Ta càng sống,
càng trải nghiệm bao nhiêu thì càng nhanh già bấy nhiêu. Đó
là tín hiệu lão hoá sinh học, cũng là một cách hiểu khác của
định luật II Newton: Biến thiên động lượng của vật tỉ lệ
thuận với độ lớn lực ngoài tác dụng. Và Trịnh Công Sơn,
cái anh chàng tài hoa ấy đã quét trí tuệ qua sinh học, qua
vật lí rồi viết: "tóc úa là nhờ những tháng âu lo"
(Bay đi thầm lặng).
Chính những
tháng ngày ngồi âu lo, Trịnh đã thấu tận nỗi sầu thế nhân và
thốt lên như một triết gia của tự nhiên: "Biển đánh bờ
xôn xao bờ đánh biển" (Biển nghìn thu ở lại). Đứng
trước biển, dẫu là nhà thơ hay người thường cũng đều nôn nao
cảm xúc tựa như sóng không vỗ vào bờ mà đang vỗ vào lòng ta.
Thế nhưng mấy ai hiểu tới được cái thế chí tương quan giữa
biển và bờ? Nếu như Fritjof Capra ngồi trước biển và nhận ra
những con sóng cùng bờ cát đang tham gia vào một điệu múa
Shiva trong Ấn Độ giáo để rồi viết cuốn sách Đạo của Vật
lí, thì Trịnh Công Sơn lại quan sát tương quan hai
chiều: "biển đánh bờ" tất dĩ sẽ có "bờ đánh
biển" để viết nhạc. Tương quan hai chiều này
toán học gọi là "song ánh", và vật lí học xếp nó vào Định
Luật III Newton: Nếu A tác dụng vào B một lực thì ngay
lập tức B cũng trở lại tác dụng A một lực tương ứng.
Trịnh Công Sơn đã biến một nguyên tắc vật lí khô cứng thành
một câu hát mềm như sóng biển! Tuy nhiên, một người nghệ sĩ
khi thấu đạt lẽ tự nhiên rồi thì họ không dừng lại ở việc mô
tả nó, mà còn phải đưa ra suy nghĩ riêng của mình. Cũng như
thế, Trịnh sau khi nhận ra cái luật "có đi tất có lại" thì
chàng van lơn: "Đừng đánh nhau ơi biển sẽ tàn phai".
Một câu hát đong đầy giá trị nhân văn. Trịnh đã lấy lòng từ
bi của một người Phật tử và phóng chiếu qua cổ tích (nơi mà
mọi thứ đều có linh hồn), để rồi chàng thương cả những vật
vô tri như sóng hay cát. Gia tài âm nhạc của Trịnh Công Sơn
có một phần lớn nhạc phản chiến, câu hát trên là một tinh
thần phản chiến của Trịnh. Nhạc sĩ khuyên người ta đừng có
đánh nhau nữa. Nhà Phật nói đời là biển khổ. Thế đấy, biển
vốn đã mênh mang nỗi khổ rồi sao còn cứ đánh nhau làm gì cho
thêm tàn phai?
2. Điểm chung nguyên tử
Sách Sáng
Thế Ký nói chuyện Chúa nặn ra vạn vật, nhà Phật lại cho rằng
muôn loài được tạo ra bởi sự kết hợp các duyên lành (giả hợp),
còn Vật lí học thì xác định mọi thứ đều cấu thành từ nguyên
tử. Trịnh Công Sơn đã bay giữa thần học, triết học, khoa học
để nhận ra rằng tất cả đều có một điểm chung, bạn cũng là ta,
người tình cũng là ta mà thôi: "Tôi là em và em cũng là
tôi" (Tôi ơi đừng tuyệt vọng). Ở lĩnh vực thi ca, nhà
thơ Mỹ Walt Whitman trong tập thơ Lá Cỏ đã từng viết: "Tôi
ca tụng mình, tôi hát về mình/ Và cái tôi nhận về thì các
bạn cũng nhận về/ Vì mỗi nguyên tử thuộc về tôi, cũng thuộc
về các bạn đấy thôi" (Hát về chính mình). Người ta nói
những tư tưởng lớn thường gặp nhau, quả không sai! Và, cũng
như Walt Whitman, Trịnh Công Sơn đã hướng sáng tác của mình
đến việc xây dựng một thế giới đại đồng, muôn loài muôn vật
đều chung một chủng tử (là nguyên tử), vì vậy mà "hãy yêu
nhau đi". Tình yêu trong nhiều ca khúc của Trịnh là tình
thương rộng lớn giữa người với người, giữa người với vật:
"Hãy yêu nhau cho gạch đá có tin vui". Nếu không
nhận ra được điểm chung giữa con người và đất đá, làm sao có
thể viết được một câu hát bao dung đến thế?!
Luận điểm C.
Mac cho rằng, con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội.
Hơn thế, con người buộc phải gắn liền với lịch sử dân tộc,
với cội nguồn văn hoá, và với xuất phát điểm nhân loại -
chính là nguyên tử. Bởi vậy nên ta hiểu được Trịnh luôn nhìn
thấy thấp thoáng bóng người quen ở giữa những đám người lạ:"Có
những nghìn năm xưa, hoá thân em bây giờ. Nên tôi vẫn nhìn
thấy em, giữa đám đông xa lạ. Vì em như chim trắng, giữa
trống đồng bước ra" (Em đến từ nghìn xưa). Triết gia
Đức Nietzsche đề xuất khái niệm "siêu nhân" để động viên
con người hãy vượt qua con người, còn Trịnh Công Sơn
trong ca khúc đã thể hiện ý niệm "cố nhân" nhằm mong muốn
con người tìm lại con người trong nhau: "Tìm em
tôi tìm... bỗng tôi thấy em dưới chân cội nguồn" (Đoá
hoa vô thường). Và chắc chắn Trịnh có lý, bởi vì tất cả
chúng ta đều hình thành từ đơn vị cấu trúc cơ bản là nguyên
tử.
Từ cái điểm
chung ấy, đối với Trịnh thì mọi người, mọi vật ta đã gặp sẽ
mãi mãi luôn bên ta chứ không thể mất đi, vậy nên "vẫn
thấy bên đời còn có em" hay "vẫn thấy em cười đùa
đó đây" (Vẫn có em bên đời). Quả đúng là không có gì tự
nhiên sinh ra, cũng không có gì tự nhiên mất đi, chúng chỉ
chuyển từ dạng này sang dạng khác mà thôi. Trịnh biết thế
nên dù cho em đã ra đi nhưng hình ảnh em vẫn còn ở lại và
hoá vào thiên nhiên gần gũi, "tấm lòng em như lá kia còn
xanh". Bài hát như một lời động viên, gửi gắm niềm lạc
quan cho những ai đang mất niềm tin vào tình yêu, cuộc sống.
Trịnh Công Sơn là hoàng tử sầu muộn đã gập lưng cõng thập tự
giá để cho Đức tin không tàn úa.
3. Hiệu ứng ánh sáng trắng
Thuyết ánh
sáng cho rằng ánh nắng mặt trời là ánh sáng trắng. Nghĩa là
nắng, về bản chất tự nhiên, có màu trắng. Điều đó được Trịnh
vận dụng và viết nên ca khúc Hạ Trắng. Mùa hạ là mùa đượm
nắng nhất trong năm. Và cái buổi chiều mùa hạ mà Trịnh đang
ngồi ngắm ấy chính là lúc con nắng khôi nguyên nhất, chưa bị
phân hoá, nắng phủ màu trắng lên muôn loài, trong cơn mê màu
nắng cũng bội kết thành những đoá hoa trắng: "Gọi nắng,
cho cơn mê chiều nhiều hoa trắng bay". Màu trắng còn để
biểu trưng cho lòng thuỷ chung gắn kết, đấy chính là tình
yêu vĩnh cửu giữa hai ông bà già mà Trịnh Công Sơn đã lấy
làm cảm hứng cho ca khúc này.
Ánh sáng
trắng khi bị tán xạ qua lăng kính sẽ cho ra bảy màu: đỏ,
cam, vàng, lục, lam, chàm, tím. Trịnh đã lấy cuộc đời làm
phòng thí nghiệm, mượn đôi mắt - cửa sổ tâm hồn - làm lăng
kính để chiết ra những sắc màu lung linh. Đó là màu màu hồng
trong bài Như cánh vạc bay: "Nắng có hồng bằng đôi môi
em". Màu vàng từ thiện: "Nắng vàng ủng hộ cho Bống
căn nhà" (Bống không là Bống). Màu lục trong sắc xanh
thực vật được nắng khơi dậy: "Cỏ cây chợt lên màu nắng"
(Nắng thuỷ tinh). Màu tím vội vàng: "Có khi nắng khuya
chưa lên, mà một loài hoa chợt tím" (Chiều một mình qua
phố)...
Sự anh minh
trí tuệ kết hợp với độ nhạy bén tâm hồn đã giúp Trịnh Công
Sơn không chỉ nhìn mà còn nghe được cả ánh sáng. Xưa nay ánh
sáng chỉ tác động vào mắt chứ làm sao tác động vào tai mà
nghe được? Thế mà Trịnh bảo nắng có âm thanh khiến ta nghe
được cơ đấy! Này nhé: "Em nghe sầu lên trong nắng"
(Nhìn những mùa thu đi). Âm thanh của nắng là siêu thanh,
đến nỗi vật vô tri cũng thấu được: "có con đường nằm
nghe nắng mưa"; rồi thì nắng chui được vào âm thanh:
"có chút nắng trong tiếng gà trưa" (Em còn nhớ hay
em đã quên). Phải chăng vì nắng mang những hiệu ứng âm thanh,
cả phát lẫn thu, nên Trịnh mới cất lời "gọi nắng"? Thật ra,
Trịnh Công Sơn đã đặt điểm nhìn trên hai trục chiếu: quang
học vật lí và triết thuyết Phật giáo. Trong quan điểm của
nhà Phật thì ánh sáng và âm thanh là một, "quang hữu âm, âm
hữu quang, vi diệu pháp". Ví như Phật A Di Đà được kết tinh
từ âm thanh (lời kêu ai oán của thế gian), nhưng ngài lại có
tên khác là Vô Lượng Quang (muôn vàn ánh sáng). Hay Bồ tát
Quan Thế Âm là đấng nhìn được âm thanh nên mới có tên như
vậy.
Trịnh Công
Sơn - phù thuỷ ngôn ngữ - đã làm phép cho nắng bật lên bảy
sắc, bảy sắc ấy quay trở lại dâng tặng cho anh bảy nốt nhạc.
Và thế là Trịnh đã có những bản nhạc quy rọi hiệu ứng ánh
sáng với đầy đủ sắc lẫn âm.
4. Tính tương đối về hệ không gian
Trong không
gian, chuyển động của vật được quan sát thông qua một hệ quy
chiếu. Nguyên tắc vật lí ấy được ví von dễ hiểu như sau:
chẳng hạn khi ta đi tàu, nhìn qua cửa sổ, ta sẽ có cảm giác
tàu đứng yên còn cảnh vật xung quanh thì đang chuyển động.
Hay khi đứng bên bờ sông trong một đêm rằm, ta nhìn thấy
dòng sông chảy trôi, bóng trăng đứng yên trong nước. Nhưng
nếu ta ngồi trên đò xuôi dòng thì sẽ thấy con sông đứng yên,
còn trăng thì đang chạy. Trịnh Công Sơn đã vận dụng nguyên
tắc tương đối này vào câu hát: "con sông là quán trọ, và
trăng - tên lãng du" (Biết đâu nguồn cội). Mới nghe qua
câu hát, cứ ngỡ Trịnh... viết sai! Ơ hay, dòng sông thì phải
trôi chứ sao lại chồn chân một chỗ như quán trọ? Con trăng
cũng cố định chứ sao lại chạy lung tung được? Trịnh quên
điều ấy chăng? Không, Trịnh Công Sơn là nhà bác học không
đãng trí (dù anh có bài hát Tình ca người mất trí),
cái ngây ngô ấy thực chất là nét hồn nhiên của sự thông minh
vừa chín tới. Nếu có một lần "em đi qua chuyến đò"
thì em sẽ hiểu được câu hát của Trịnh hoàn toàn có cơ sở vật
lí.
Hạnh phúc có
thể coi như một loại vật chất đặc biệt, và cũng mang tính
chất tương đối của trạng thái gắn liền với không gian. Hạnh
phúc vốn ở trong tay ta chứ có đâu xa mà luẩn quẩn đi tìm.
Ai cũng biết thế nhưng không mấy ai chịu ngồi yên cầm nắm
hạnh phúc đâu. Tất cả mọi vật đều được Tạo hoá nặn ra, riêng
con người thì tự làm ra mình bằng cách tiến hoá từ vượn, vậy
nên con người luôn có ý thức đi tìm một điều gì đó để hoàn
thiện hơn chứ không dễ dàng chấp nhận. Hạnh phúc cũng thế,
con người không chơi bài "ăn xổi" với nó, thế mới có chuyện
vợ chồng mà không cãi nhau thì không hạnh phúc (!) Con người
lại hay chọn cái dễ làm trước, hạnh phúc dễ tìm thấy nhất là
trong tình yêu, tức hạnh phúc lứa đôi - gọi là tình. Cái
tình hạnh phúc ấy nó cũng tồn tại tương đối, nghĩa là khó
xác định nó ở đâu: "Tình không xa nhưng không thật gần"
(Như một lời chia tay). Một câu nhạc tưởng chừng như... vô
duyên, mông lung lại rất hữu cớ, hiện thực. Thông qua đó,
Trịnh Công Sơn khuyên người ta đừng có chạy đuổi theo cái
tình xa tình gần chi nữa, đừng có "đi đâu loanh quanh cho
đời mỏi mệt", hãy biết nắm bắt cái đang diễn ra ở ngay đây,
như anh từng nói: Hãy sống hết mình trong mỗi sát-na hiện
tại!
5. Mức vững vàng
Vật lí phát
biểu rằng: Mức vững vàng của một vật phụ thuộc vào vị trí
trọng tâm (độ cao) và diện tích mặt chân đế. Muốn tăng mức
vững vàng của vật thì hãy hạ thấp trọng tâm xuống. Nguyên
tắc này được áp dụng cho thế Trung bình tấn trong
võ thuật, tức là nếu ta rùn chân xuống thấp thì mức vững
vàng cao hơn khi đứng thẳng người. Trọng tâm, hiểu theo
nghĩa thoáng, nó chính là cái "tôi" của mỗi người. Trịnh
Công Sơn đã thông qua nguyên tắc vật lí ấy để chiêm nghiệm
lẽ đời về cái tôi: "Nhìn tôi lên cao nhìn tôi xuống thấp"
(Con mắt còn lại). Trịnh biết rằng khi mình được người đời
xưng tụng quá, nâng lên cao quá thì cũng chưa phải hay, bởi
cái sự thăng vị ấy nó mong manh lắm! Càng lên cao mức vững
vàng càng giảm. Anh lại nhận ra cuộc đời cứ nghiêng như núi
đang chờ đón bước chân ta, "đồi núi nghiêng nghiêng đợi
chờ" (Biển nhớ). Nên chi anh tự nhủ hãy cẩn thận trong
mỗi bước lần chân: "Đường lên cao bước chân nhè nhẹ"
(Có nghe đời nghiêng). Dường như Trịnh Công Sơn đã lường
trước được sự nổi tiếng của mình, và anh chấp nhận vầng hào
quang mà đời khoác lên vai, anh nhận thứ ánh sáng ấy để sống
tỉnh thức chứ không phải để kiêu hãnh. Trịnh Công Sơn đã đi
qua cuộc đời với sự cẩn trọng, nhờ biết hạ thấp cái tôi nên
anh có một vị thế vững vàng giữa muôn vàn tấm lòng người yêu
mến. Anh sống, viết nhạc, đi trên những cung bậc cuộc đời
theo bước chân hiền triết, cứ "cúi xuống cúi xuống thật
gần".
Như Hoàng
Phủ Ngọc Tường từng nhận xét: "Trịnh Công Sơn là người chăm
chú cúi xuống hiện hữu". Đúng thế, Trịnh đã quan sát sự vật,
ngắm nhìn cuộc sống như một nhà vật lí đầy mỹ cảm. Hay nói
cách khác, Trịnh Công Sơn là nhạc sĩ có thiên căn khoa học.
Minsk,
03.2010