Mâm ngũ quả và triết lý nhân sinh của
người Việt
Anh Tuấn
Tết Việt, nhà nào cũng có mâm ngũ quả
bày trên bàn thờ cho dù nhà nghèo hoặc ngày tết có thiếu vài
thứ nhưng mâm ngũ quả biểu trưng cho năm lời chúc là: Phúc,
Lộc, Thọ, Khang, Ninh vẫn là món cúng không thể thiếu. Mâm
ngũ quả của người Việt biểu thị lòng tôn kính, biết ơn tổ
tiên của các thế hệ cháu con, “ăn quả nhớ người trồng cây”,
tượng trưng cho sự “Viên tròn Quả phúc” là khát vọng của gia
đình trong năm mới.
Theo từ Hán Việt thì chữ Phúc
trong ngũ quả chính là ước mong gia đình xum họp đông vui,
hạnh phúc. Chữ Lộc cầu cho cả nhà
được hưởng sự no đủ trong cuộc sống quanh năm. Chữ
Thọ mang lời ước được sống trọn đời khỏe mạnh, sống
trăm tuổi. Chữ Khang có nghĩa là an khang,
an nhàn, tự tại, luôn minh mẫn, hoạt bát trong suốt cả năm.
Chữ Ninh là lời ước gia đình ấm êm, tai qua
nạn khỏi của cả gia đình và nhà cửa...
Mâm ngũ quả còn là sự tượng trưng cho
luật cân bằng âm dương của vũ trụ và của cuộc sống con người.
Người xưa quan niệm màu xanh của hoa quả mang tính âm (nải
chuối xanh, đu đủ xanh...), trái chín có tính dương (trái
thơm, quả hồng, quả cam...).
Mâm ngũ quả cũng tượng trưng cho thuật
ngũ hành, cấu tạo nên vật chất của Trời Đất và con người (Ngũ
hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ).
Mâm ngũ quả còn tượng trưng cho hương vị
của cuộc sống mà con người phải trải qua: Ngọt, bùi, chua,
cay, đắng (ngũ vị, ngũ quả).
Ở miền Nam, nhiều gia đình trên
mâm ngũ quả ngày tết, họ chỉ bày đúng 5 loại quả, đó là:
mãng cầu, xoài, dừa, đu đủ và hồ tiêu với ý nghĩa cầu, dừa (vừa),
đủ, tiêu, xài (xoài)… Ý nghĩa đó ngày nay vẫn còn lưu giữ ở
nhiều gia đình. Mâm ngũ quả tạo nên sinh động trên bàn thờ
tổ tiên lúc xuân về. Trong sự ấm cúng. sum họp gia đình, đón
xuân bên cạnh những bức tranh dân gian, cành đào đỏ thắm hay
cành mai vàng rực rỡ, mâm ngũ quả mang một hương sắc tươi
thơm vị đồng quê trù phú và sung túc...
Mâm ngũ quả chẳng những nói lên sắc hương
cây nhà lá vườn, mà còn nói lên giá trị dinh dưỡng của 4 mùa
hoa trái cùng năng lượng ngũ cốc giúp cho cuộc sống của con
người sinh sôi phát triển. Đất nước ta có bao vùng cây trái
thơm ngon nổi tiếng. Miền Bắc có nhãn Hưng Yên, ổi Bo, vải
Thanh Hà, hồng Lạng Sơn, mận Bắc Hà, đào Sa pa, bưởi Đoàn
Hừng, cam Bố Hạ, cam Xã Đoài, bưởi Phúc Trạch, táo Thiện
Phiến… Ở miền Nam có quýt Hương Cầm, thanh trà Huế, bòong
boong Hà Nha, dừa Tam Quan, nho Phan Rí, xoài Cao Lãnh, hồng
Đà Lạt, và những vườn cây trái nổi tiếng ở Lái Thiêu và đồng
bằng sông Cửu Long màu mỡ như sầu riêng, vú sữa, chôm chôm,
măng cụt, mít tố nữ. Mỗi loại, mỗi quả mỗi sắc, là đặc sản
từng miền là món qua dân dã của khách trăm miền sau một
chuyến tham quan du lịch.
Mỗi
gia đình bày mâm ngũ quả theo một cách. Nhà bày đơn giản:
một nải chuối xanh với một quả bưởi, hay quả phật thủ. Chung
quanh nải chuốt có điểm những quả quất và những quả ớt đỏ.
Có nhà bày mâm ngũ quả rất cầu kỳ tạo nên tác phẩm nghệ
thuật trông rất hài hòa và đẹp mắt. Gần đây, có nhiều gia
đình dùng hoa quả tạo tranh tĩnh vật. Đó là một quả bồng,
quả phật thủ hoặc quả dưa hấu khá to trên một đĩa sứ lớn,
đặt trên một bàn con bên cạnh lọ hoa trong rất bắt mắt, thú
vị. Có gia đình lấy trái cây như dứa, bưởi tạo thành các con
giống như rồng phượng, rất sinh động.
Mùa xuân là mùa hoa trái. Mùa xuân là tết trồng cây. Cây để
phục vụ dựng xây, cây để cải tạo sinh thái môi trường. Cây
cho hoa cho quả. Từ mâm ngũ quả ngày xuân nghĩ lới bao vấn
đề nhân tình thế thái "ăn quả nhớ kẻ trồng cây ", người lao
động luôn luôn biết ơn cây đời đã cho hoa thơm quả ngọt.
Nhìn mâm ngũ quả, con người càng chiêm nghiệm lẽ sống, đời
thường và cảm ơn thiên nhiên chẳng những bảo vệ ta mà còn
nuôi ta suốt 4 mùa hoa trái.
Source: chungta.com