Câu
Chuyện Thầy Lang
Huyết Áp Thấp
Bác sĩ Nguyễn Ý-Đức
Thường thì chúng ta e ngại bị
cao huyết áp, nhiều hơn là thấp huyết áp. Vì sợ bị rơi vào cảnh
liệt hạ chi đi xe lăn vì tai biến mạch máu não hoặc bị suy thận
suy tim, những biến chứng trầm trọng của “tên sát nhân thầm
lặng” này .
Tuy nhiên, nếu huyết áp quá thấp
thì lại có nhiều rủi ro cho sức khỏe, đôi khi đe dọa tới tính
mệnh.
Huyết áp là sức ép của máu lên
lòng động mạch khi trái tim thu bóp để đấy máu vào động mạch và
khi tim trương giãn ra để tiếp nhận máu.
Huyết áp được đo theo đơn vị
mili mét thủy ngân (mmHg), với hai con số: số trên là huyết áp
tâm thu (systolic) và số dưới là huyết áp tâm trương
(diastolic).
Huyết áp thay đổi tùy theo thời
gian trong ngày: thấp nhất vào ban đêm khi ngủ, cao hơn khi thức
dậy; buổi chiều cao hơn buổi sáng, nhất là khi đi lại, lao động
chân tay, tinh thần căng thẳng.
Huyết áp cũng thay đổi tùy theo
tư thế cơ thể.
Khi ngồi huyết áp tâm trương cao
hơn nằm khoảng 5mmHg. Ngồi không dựa lưng, tâm trương cao hơn
6mmHg. Ngồi chéo cẳng chân, tâm thu tăng từ 2-8mmHg. Ngồi mà
tay buông thõng, HA cao hơn là khi tay dơ cao.
Cơ thể rất nhạy cảm với sự thay
đổi huyết áp, đặc biệt là một số tế bào ở thành động mạch. Khi
huyết áp đột nhiên tăng hoặc giảm, các tế bào này sẽ can thiệp
khiến cho huyết áp trở lại mức trung bình để có đủ máu chuyển
tới các cơ quan sinh tử như tim, não, thận.
HA ở tay trái hoặc tay phải
không khác biệt mấy, tuy nhiên nếu đo lần đầu, nên đo cả hai bên
để so sánh.
Hiện nay các nhà chuyên môn coi
huyết áp bình thường là bằng hoặc dưới 120/80, lý tưởng là
115/75.
Thế nào là huyết áp thấp
Các nhà y học cũng đồng ý với
nhau là huyết áp thấp khi một trong hai kết quả bằng hoặc dưới
90 cho tâm thu, 60 tâm trương. Như vậy nếu có kết quả 115/50
thì là huyết áp thấp.
Đây là con số chung chung, với
người này là thấp nhưng lại bình thường với người khác vì họ
không có các khó khăn dấu hiệu bệnh như chóng mặt, sỉu hoặc bất
tỉnh.
Người tập luyên cơ thể, các lực
sĩ thường hay có huyết áp và nhịp tim hơi thấp hơn bình thường
mà họ vẫn khỏe mạnh.
Có nhiều loại thấp huyết áp khác
nhau:
a-Thấp với tư thế đứng (Orthostatic
hypotension).
Chẳng hạn khi đang nằm hoặc ngồi mà đứng lên, nhất là với động
tác quá nhanh, đứng xếp hàng lãnh “tem phiếu” cả nửa ngày, đứng
lâu khi tắm hoa sen, đôi khi do ngồi làm việc liên tục nhiều giờ.
Bình thường, khi đổi tư thế như
vậy, sẽ có khoảng từ 300-800 cc máu dồn xuống phần dưới cơ thể
theo sức hút của trái đất, khiến cho não thiếu dinh dưỡng. Con
người cảm thấy xây xẩm, lảo đảo, chóng mặt.
May mắn là cơ thể đã có sẵn một
số đáp ứng tim mạch, thần kinh, sinh hóa để đối phó với rủi ro
này. Chẳng hạn các cơ bắp ở hạ chi co hẹp, thành bụng ép vào
tĩnh mạch đẩy máu từ dưới ngược lên phía trên. Do đó hậu quả của
huyết áp thấp chỉ thoảng qua khoảng dăm ba giây-phút. Nếu các cơ
chế này hoạt động kém hữu hiệu, hậu quả sẽ lâu dài.
Hiện tượng này thường thấy ở
người cao tuổi hoặc người suy nhược, nhưng đôi khi cũng có ở
người trung niên khỏe mạnh khi họ ngồi lâu với cẳng chân bắt
chéo rồi bất chợt đứng dậy.
Nguyên nhân có thể do tác dụng
của một số dược phẩm, khiếm khuyết hồi huyết tĩnh mạch, giảm
khối lượng máu, suy tim, rối loạn thần kinh.
Trong trường hợp này, các nhà
chuyên môn coi thấp huyết áp là khi tâm thu giảm ít nhất
20mmHg, tâm trương giảm ít nhất 10mmHg sau khi đứng dậy khoảng 3
phút.
b-Thấp do rối loạn liên lạc giữa thần kinh
tim-não
Khi đứng quá lâu, huyết áp
thường thấp, nhưng cơ thể có thể điều chỉnh để bình thường hóa.
Tuy nhiên, ở một số người, nhất
là giới trẻ thì cơ chế điều chỉnh này không làm việc đúng đắn.
Thay vì báo động huyết áp thấp, thần kinh tại tim lại phát ra
tín hiệu ngược lại (huyết áp cao), não bộ bèn giảm nhịp tim và
hạ huyết áp. Máu đưa xuống phần bụng và hạ chi nhiều, lên não ít.
Tình trạng trở nên xấu và bệnh nhân cảm thấy xây xẩm, quay cuồng.
c-Thấp sau bữa ăn (Postprandial hypotension)
Trong vòng 2 giờ sau khi ăn,
huyết áp có thể giảm tới 20mmHg, đặc biệt là ở người tuổi cao,
người đang bị cao huyết áp, có bệnh tim mạch, người già có tiền
sử té ngã, người đang dùng thuốc trị cao huyết áp. Sự kiện này
có thể gây ra ngất sỉu, cơn đau thắt ngực, chóng mặt, mệt, buồn
nôn, mờ mắt thậm chí cả stroke nữa.
Có nhiều cách giải thích:
Như là sau khi ăn, máu tụ nhiều
ở cơ quan nội tạng (ruột, bao tử) để giúp sự tiêu hóa thực phẩm,
giảm khối lượng máu cho các bộ phận khác (não).
Hoặc là sau bữa ăn có sự giảm
lượng máu từ tim đưa ra;
Hoặc thấp huyết áp là do tác
dụng của insulin làm giảm đường huyết kéo theo giảm huyết áp;
Hoặc sự quá giãn tĩnh mạch ngoại
vi.
Bình thường thì cơ thể điều
chỉnh được bằng cách tăng lượng máu bơm ra từ tim và co mạch máu
ngoại vi. Nhưng ở nhiều người, cơ chế này “trục trặc”, thiểu
tuần hoàn não, khiến con người lảo đảo, quay cuồng.
Nguyên nhân gây ra thấp huyết áp
a-Giảm khối máu do mất nước tại
các mô cơ thể vì ói mửa, tiêu chảy, nóng sốt, dùng nhiều thuốc
lợi tiểu, phỏng nặng, vận động quá mức với đổ mồ hôi. Máu lưu
thông giảm, huyết áp thấp, không đủ dưỡng khí nuôi tế bào, cơ
thể mệt mỏi, yếu, chóng mặt.
Nếu mất nước quá nhiều và không
được điều trị bệnh nhân có thể rơi vào tình trạng shock, nguy
hiểm tới tính mạng.
b-Nội ngoại xuất huyết đều giảm
khối lượng máu và đưa tới thấp huyết áp.
c-Trong thời gian có thai, mạch
máu giãn mở, giàm sức ép của máu lên động mạch do đó áp huyết áp
xuống thấp khiến cho bà bầu hay chóng mặt. May mắn là huyết áp
sẽ trở lại bình thường sau khi sanh.
d-Một số bệnh tim như suy tim,
rối loạn van tim, nhịp tim chậm, cơn suy tim đều làm huyết áp
xuống thấp vì máu lưu hành ít đi.
đ-Mấy bệnh nội tiết như tiểu
đường, nhược hoặc cường tuyến giáp, đường huyết thấp.
e-Nhiễm trùng huyết, cơn dị ứng
trầm trọng, dinh dưỡng thiếu sinh tố B12, folic acid.
g-Dược phẩm như thuốc lợi tiểu,
thuốc giãn mạch, thuốc viagra, vài loại thuốc chống trầm cảm,
thuốc chống đau, rượu.
h-Bệnh Parkinson, chấn thượng
sọ não, ngộ độc hóa chất, phản ứng với thuốc, suy gan, nằm bất
động quá lâu.
Dấu hiệu, triệu chứng
Các dấu hiệu thường thấy gồm có
chóng mặt, ngất sỉu, buồn ngủ, kém tập trung, buồn nôn, mờ mắt,
hơi thở nhanh, da lạnh, khát nước.
Khi huyết áp thấp trầm trọng,
bệnh nhân có thể bị trụy tuần hoàn (shock).
Điều trị
Thấp huyết áp ở người khỏe mạnh
mà chỉ có chóng mặt thoảng qua khi đứng lên ngồi xuống thường
thường không cần đến trị liệu.
Với các trường hợp nặng, điều
trị nguyên nhân gây ra huyết áp thấp có thể giái quyết được vấn
đề.
Trường hợp huyết áp xuống rất
thấp gây ra shock thì cần được cấp cứu tại bệnh viện.
Bác sĩ có thể cho dùng dược phẩm
tăng khối máu (fludocortione, clonidine, viên ngừa thai); thuốc
co mạch (midrodine, ritalin, vài loại chống trầm cảm) hoặc thuốc
điều khiển sản xuất epinephrine/norepinephrine (ức chế beta
atenolol, propanolol) để nâng huyết áp.
Phòng tránh
Các phương thức sau đây được áp
dụng để giảm thiều dấu hiệu triệu chứng của huyết áp thấp:
1-Uống nhiều nước để ngăn ngừa
cơ thể khô nước và nâng cao huyết áp.
2-Dùng thêm muối có thể nâng cao
huyết áp, nhưng cần được bác sĩ hướng dẫn để tránh rủi ro suy
tim.
3-Mang tất đàn hồi để tránh máu
tụ ở hạ chi, nhờ đó máu nhiều hơn ở phần trên cơ thể.
4-Tránh uống rượu vì rượu làm
mất nước và làm giãn mạch.
5-Đừng đứng quá lâu; từ từ đứng
lên khi nằm hoặc ngồi.
6-Có huyết áp thấp sau khi ăn:
không nên uống thuốc chống huyết áp trước khi ăn; tránh đứng bất
thình lình và nên nằm nghỉ sau khi ăn; giảm tinh bột trong phần
ăn, chia phần ăn làm nhiều bữa nhỏ.
7-Với một số người, nước uống có
caffeine làm co mạch nhưng nên uống vào buổi sáng để tránh khó
ngủ ban đêm.
8-Nằm ngủ với gối hơi cao hơn
chân có thể giảm triệu chứng bằng cách giữ lại natri, bớt tiểu
đêm.
9-Khi đứng lâu: một chân co hoặc
để trên ghế; lâu lâu ngồi xuống hoặc cúi mình về phía trước, để
tay lên đầu gối.
Khi nào cần đi khám bệnh
Thấp huyết áp mà lại thêm đau
ngực, nhiệt độ cơ thể trên 101◦ F (38.3 ◦C), rối loạn hô hấp,
tim đập không đều, tiêu chầy và nôn ói kéo dài, ho ra đàm, không
ăn uống được, đều cần đi bác sĩ ngay để được khám bệnh và điều
trị.
Kết luận
Một trong những triết lý sống
khá hay của người Á Đông là không thái quá mà cũng chẳng nên bất
cập.
Cao quá cũng có hại mà thấp quá
cũng mang lại rủi ro. Cho nên cứ “Trung Dung”, cố gắng giữ huyết
áp suýt soát 120/80 là tốt hơn cả.
Đó là điều mong ước của mọi
người.
Nguyễn Ý-Đức, M.D.
Texas-Hoa Kỳ
(
www:nguyenyduc.com )
|