LẦN ÐẦU TIÊN HỘI NGỘ TIẾN SĨ  D.T. SUZUKI

RICHARD DEMARTINO
Hạnh Viên dịch
(Trích trong  Tuần Báo Saigon Times)

Source: Thông Thiên học

*****

Trong cuộc đời, đôi khi có một người đặc biệt hay một cuộc gặp gỡ đặc biệt với một người đặc biệt nào đó, sẽ là yếu tố thay đổi hoàn toàn cuộc sống của bạn. Trong đời tôi, Tiến sĩ Suzuki là con người đặc biệt đó, và lần đầu gặp ông vào tháng 3 năm 1947 chính là cuộc gặp gỡ hy hữu đó.

Tôi dã biết cái tên này, Daizets Teitaro Suzuki , từ hai năm trước, vào mùa xuân năm 1945. Lúc ấy, đang phục vụ trong Hải Quân Hoa Kỳ ở Trân Châu Cảng, tôi tận dụng thời gian còn lại để dự thính một khóa học về Triết Ðông Phương. Khóa học do Khoa Triết Viện Ðại Học Hawaii tổ chức và giáo sư khoa trưởng Charles A. Moore giảng dạy . Tài liệu cho khóa học do chính giáo sư Moore biên soạn, có nhan đề Triết Học- Ðông và Tây. Đó là tuyển tập những tham luận được trình bày tại Hội Thảo đầu tiên các triết gia Ðông- Tây , do viện Ðại Học Hawaii tổ chức vào mùa hè năm 1939.

Tiến sĩ Suzuki đã được mời dự cuộc hội thảo này, nhưng ông đã không thể tham dự vì bịnh tình của vợ ông- bà Neatrice Lane Suzuki- người đã mất trong cùng năm đó. Tuy nhiên , ông dã gửi đến một bản tham luận. Chính bản tham luận này, “ Một cách diễn giải kinh nghiệm thiền”, đã dẫn tôi đến với Suzuki- và với Thiền Tông.

Phải thú nhận sự dẫn dắt này đã không gây ảnh hưởng nhiều đối với tôi. Ðơn giản là bài tiểu luận vượt quá phạm vi hiểu biết của tôi. Nếu sự tiếp xúc của tôi với tiến sĩ Suzuki- và với thiền- chỉ giới hạn trong bản tham luận này, thì kết quả cuối cùng hẳn sẽ hoàn toàn không đáng kể.

Khi cuộc chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc vào tháng 8 năm 1945, tôi được điều đến Nhật Bản. Lúc đến chào từ biệt G S Moore trước khi lên đường, ông đã bảo tôi: “Ðến Nhật, nếu anh gặp được tiến sĩ Suzuki, cho tôi gửi lời vấn an ông ấy”. Tôi đáp nếu gặp được chắc chắn tôi sẽ chuyển lời.

Tôi biết tiến sĩ Suzuki sống ở Kyoto và giảng dạy tại viện đại học Otani. Mà nhiệm vụ của tôi tại Nhật Bản, từ tháng 9 năm 1945 đến tháng 2 năm 1946, lại đóng ở quàn đảo phía nam đảo Kyushu. Cho nên mãi đến tháng 3 năm 1946, cuối cùng tôi mới đến Kyoto, mà chỉ là ghé tạt qua trên đường đi Tokyo để chuẩn bị về nước.

Ở Tokyo, trong lúc chờ tàu về nước , tôi đã quyết định nhận một nhiệm vụ dân sự của chính phủ Hoa Kỳ, làm chuyên viên lịch sử trong Bồi Thẩm Ðoàn của Tòa Án Quân Sự Quốc Tế vùng Viễn Ðông. Ðây là phiên tòa sẽ xét xử nguyên Thủ Tướng Tozo và 27 thành viên lãnh đạo tối cao của Nhật bị xét xử như là tội phạm chiến tranh. Công việc trong cương vị mới này bận bịu đến nỗi ý tưởng tìm gặp tiến sĩ Suzuki tạm thời phai mờ trong tâm trí tôi, nhưng nó không bao giờ mất hẳn, và một năm sau nó bổng sống dậy vào một buổi sáng thứ hai trong tháng 2 năm 1947.

Trên chuyến xe bus đặc biệt chở phái đoàn từ khách sạn Daiichi đến tòa án quân sự sang hôm đó, tôi thoáng nghe vị chỉ huy hải quân Mỹ, Tướng Denzel Carr , Trưởng Ban Phiên Dịch của Ðoàn Công Tố Quốc Tế tại Tòa Án, kể cho ai đó về cuộc viếng thăm tiến sĩ của ông hồi cuối tuần qua. Tôi lập tức nhổm dậy đến cuối xe chổ tướng Carr đang ngồi, và hỏi ông địa chỉ của tiến sĩ Suzuki ở Kyoto. Thật thú vị bất ngờ khi Tướng Carr nói Suzuki không còn ở Kyoto nữa, mà hiện đang sống tại Kita – Kamakura (Bắc-Liêm Thương) chỉ cách Tokyo vài dặm, trong một ngôi nhà nhỏ trong khuôn viên chùa Engakuji (Viên Giác Tự). Ngay giây phút ấy, tôi biết cuối cùng thời cơ để viếng thăm tiến sĩ Suzuki và chuyển lời chào của giáo sư Moore không còn xa vời nữa. Vài ngày sau, trước khi kịp thu xếp cụ thể chuyến viếng chùa Engakuji, tôi đã được người bạn thân  Philip Kapleau , cũng làm trong tòa án quân sự quốc tế, mời đi nghĩ cuối tuần với một người bạn Nhật của anh . Tôi sung sướng nhận lời. Cho đến khi cả ba chúng tôi lên xe lửa ga Tokyo, tôi mới biết hóa ra vị khách Nhật mà chúng tôi dến thăm , sống tại Kamakura (Liêm Thương ). Tôi nghĩ ngay đến khả năng nhân chuyến đi này sẽ đi luôn tới Kita- Kamakura (Bắc Liêm Thương); nhưng vì ngại đề nghị này có thể làm phật lòng người bạn Nhật mới quen, nên tôi quyết định cứ để đấy xem sao.

Khi chuyến tàu dời ga Ofuna và bắt đầu rẽ lối về hướng Tokaido, người bạn Nhật (rất tiếc , tôi không nhớ tên anh) bổng đề nghị chúng tôi nên xuống ga kế tiếp- tuy chưa đến Kamakura- nhưng vì anh muốn chúng tôi cùng đến thăm một người sống gần đó. Bước xuông sân ga này, tôi mới biết đó là Kita- kamakura.

Người bạn trẻ dẩn chúng tôi đi dọc theo lối mòn dơ bẩn đầy xỉ than nằm song song với đường rầy xe lửa, rồi leo lên một bậc tam cấp bằng đá dẫn đến một cổng chùa sừng sửng. Phía trên mái tam quan, tôi thấy tấm biển gổ đề tên: “Engakuji”.

Tôi vẫn chưa biết mình sẽ đến thăm ai ở đây, nhưng tôi nghĩ dù sao cũng không phải là bất nhã nếu tôi đề nghị viếng thăm tiến sĩ Suzuki. Và khi tôi nói ra, không biết ai là người sửng sốt hơn- anh bạn Nhật hay chính tôi-vì đó cũng là người anh muốn đưa chúng đến gặp.

Trong lúc vòng qua ngôi chùa Engakuji hướng về am Shoden, tôi nhanh chóng tóm tắt cho Phil Kapleau biết chút ít về tiến sĩ Suzuki, đồng thời cố tưởng tượng ra hình ảnh của ông. Tôi hình dung một ông già cao lớn với chòm râu dài phất phơ bạc trắng, dáng vẻ thanh tao, xa cách trong tư thế mơ hồ nào đó, rất thật là “Ðông Phương”.

Sau khi đi độ một khoảng, lần này người bạn nhật dẩn chúng tôi leo lên những bậc đá sắp thành từng nhóm thấp hơn, xuyên qua một cái cổng nhỏ bằng gổ, rồi qua một khu vườn nhỏ. Khi chúng tôi đi qua khu vườn và rẽ về phía ngôi nhà, tức thì, xuyên qua khung kính của cánh cửa trượt shoji (loại cửa kéo làm bằng giấy của người Nhật) của một thư phòng khiêm tốn, chúng tôi nhìn thấy rất rõ, một cụ già nhỏ người, đầu cạo láng, khoác chiếc kimono màu đen, đang ngồi theo kiểu quì gối của người Nhật, trước mặt là một máy đánh chữ phương tây mà ông đang mổ ngón trỏ của cả hai bàn tay, nhìn xuống qua cặp kính râm, loại kính che mắt màu xanh kiều dáng phương tây. Nghe tiếng, rồi nhìn thấy chúng tôi đang đến gần, ông ngừng đánh máy, đứng dậy- khi đứng, ông chỉ cao hơn năm bộ- bước đến đón chúng tôi. Ông chìa tay mặt chào Phil Kapleau trước, rồi đến tôi bằng tiếng anh ngay trước khi người bạn Nhật của chúng tôi hoàn thành nghi lễ chào hỏi, giải thích và giới thiệu bằng tiếng Nhật. Sau khi được giới thiệu trịnh trọng, sau sự chào hỏi bất thần ban đầu này, tôi liền chuyền lời thăm hỏi của tiến sĩ Moore. Tiến sĩ Suzuki hơi ngạc nhiên nhưng tỏ ra rất vui mừng, và đáp lại, ông hỏi thăm tiến sĩ Moore.

Mặc dù tiến sĩ Suzuki vẫn nài ép chúng tôi vào nhà chơi , nhưng chúng tôi cảm thấy vì đây là một cuộc viếng thăm không hẹn trước nên không tiện ở lại lâu. Vì vậy ông vẫn đứng ở hàng hiên, còn ba chúng tôi vẫn đứng dưới sân trò chuyện trong vài phút . Nhưng trong vài phút đó, tôi cảm thấy rỏ rệt là dù đã hoàn thành “sứ mệnh” chuyển lời vấn an của tiến sĩ Moore, tôi vẫn muốn quay lại đây gặp lại con người đặc biệt khả ái này. Tôi ngỏ lời với tiến sĩ Suzuki. Ông nhiệt tình và lịch sự mời tôi trở lại. Ba chúng tôi bèn từ giã.

Tuy hình ảnh lãng mạn đầy chất tưởng tượng ngây thơ của tôi tan biến, thay vào đó là một gương mặt hiền hòa, khiếm tốn và thân hình của một người nhỏ bé trong bộ kimono đen, mang cặp kính râm tây phương, và nói tiếng Anh lưu loát một cách duyên dáng; tất cả không những mang lại hiệu quả tích cực mà còn tạo sức thu hút kỳ lạ. Lúc ấy tôi hầu như chưa biết gì về Thiền hay, dĩ nhiên, về Phật Giáo. Cuộc trò chuyện ngắn ngủi chưa đả động tới những đè tài này. Tuy nhiên , qua lần tiếp xúc thong chốc này, tôi mang theo mình một cảm giác không thể cưỡng rằng có cái gì đó nơi khuôn mặt lôi cuốn này khiến tôi rất khát khao muốn tiến xa hơn nữa.

Tôi trở lại thăm tiến sĩ Suzuki lần thứ hai, rồi lần thứ ba, thứ tư, cho đến khi trở thành đều đặn mỗi tuầN một lần, sau đó mỗi tuần hai lần- vào năm 1948- vào các dịp nghĩ cuối tuần. Tôi trở thành học trò riêng của ông, bắt đầu mối thâm giao kéo dài gần hai mươi năm cho đến khi ông từ trần vào ngày 12 tháng 7 năm 1966.

Trong suốt thời gian đó, đối với tôi, đặc biệt nổi bật ba hình ảnh hay “họa tiết” về tiến sĩ Suzuki mà tôi hoặc chứng kiến trực tiếp, hoặc nghe kể lại. Lạ thay, cả ba chuyện đều qui về khoảng thời gian đầu thập niên 1950 khi đang sống và giảng dạy tại Mỹ.

Chuyện đầu tiên xảy ra ở Claremont, bang California, khi tiến sĩ Suzuki làm Giáo Sư Thỉnh Giảng tại Ban Cao Học, Ðại Học Claremont. Một buổi tối khi đang dùng cơm, ông kể với tôi về việc ông vừa được phóng viên của một trong những tờ nhật báo Los Angeles phỏng vấn. Hình như anh này khởi đầu bằng câu hỏi “ Thiền là gì?” , với câu hỏi này, tiến sĩ Suzuki đáp: “ Thiền là thiền!”. Nhà báo có vẻ chưng hửng, tuy nhiên anh vẫn cố gắng, và hỏi tiếp: “ Vâng, thế nó khởi đầu từ khi nào?” tiến sĩ Suzuki kể, lần này ông đáp: “Từ quá khứ vô khởi!” đoạn ông quay lại nhìn thẳng vào mặt tôi, với gương mặt trẻ thơ sáng ngời, dịu hiền, với nụ cười dễ thương, ông bảo: “ Lúc ấy tôi chợt cảm nhận ra điều đó.”

Chuyện thứ hai được kể lại nhiều tháng sau khi xảy ra ở Viện Ðại Học Columbia , nơi ông cũng đang là Giáo Sư Thỉnh Giảng. Vào một buổi chiều ông được giới thiệu với một nhà nữ tâm trị học, người đặc biệt hôm đó đến dự cuộc thuyết trình chuyên đề cùa ông. Trong thời gian vấn đáp sau khi diễn thuyết, nhà nữ tâm trị học này bắt đầu chất vấn ông về sự liên hệ giữa thiền và những năng lực thấu thị khác nhau. Không hài lòng lắm với thái độ tiêu cực chung chung của tiến sĩ Suzuki trước những câu hỏi như vậy, bà ta gặng hỏi, với phần nào hiếu chiến, là liệu bản thân tiến sĩ Suzuki đã có được những năng lực thấu thị đó không? Ông trả lời không có! Nhưng bà này cố chấp, và dù ông đã cởi mở nhận là không có, bà vẫn khăng khăng hẳn ông phải đọc được tâm ý của người khác. Với trách cứ nhẹ nhàng- thay vì phẩn nộ hay phấn khích- ông quay lại nói với bà : “Biết tâm ý của người khác thì có ích gì? biết tâm mình mới là điều quan trọng!”

       Chuyện thứ ba- mang nét tiểu họa đặc thù nhất trong ba chuyện- xảy ra vào một buổi chiều giá rét của tháng ba New York vào khỏang cùng thời gian. Một nhóm người Nhật mời tiến sĩ Suzuki đi ăn tại nhà hàng Miyako cổ nổi tiếng ở trung tâm phố Manhattan. Sau đó một người trong số họ đã kể lại với tôi câu chuyện này. Với tuyết rơi đầy trong cái lạnh âm độ của tiệm đó, những bậc thềm bằng đá mài dẩn lên cổng vào nhà hàng Mijako ở lầu trên trở thành trơn tru một cách nguy hiểm. Biết điều đó, người chủ nhà hàng lo lắng đã cẩn thận dìu tiến sĩ Suzuki- người đã ở tuổi 80- bước lên từng bậc thang, và càng lo ngại hơn khi sau đó, lúc tan tiệc, dìu ông bước xuống.

        Sau khi mọi người đã xuống hết, họ đứng bên vệ đường hàn huyên chia tay nhau, tạm thời không để ý đến tiến sĩ Suzuki. Ông chợt nhìn thấy một con mèo nhỏ băng qua và lủi thẳng lên cầu thang. Nhưng đến đầu cầu thang thì cánh cửa đã đóng kín, con mèo không thể vào được. trong lúc những người kia con đang bận rộn tiễn chào nhau, tiến sĩ Suzuki lẵng lặng thận trọng bước lên từng bậc thang đóng băng, đến mở cánh cửa cho con mèo, rồi từ từ bước trở xuống, làm cho nhóm người bên dưới bất ngờ trông thấy, họ hốt hoảng đổ sô đến bên ông. Và phản ứng duy nhất của ông vẫn là một nụ cười rạng rỡ đến say lòng.

   Những hình ảnh đầy ấn tượng và khó quên như thế đã và sẽ còn lại mãi mãi, nhưng hình ảnh đáng nhớ nhất, hằn sâu trong tâm trí tôi nhất vẫn mãi là hình ảnh đầu tiên tôi nhìn thấy tiến sĩ Suzuki- tháng 3 năm 1947- ngồi xếp bằng trên gối trong am Shoden, cuối xuống mổ cò lên bàn máy đánh chữ, khoác bộ kimono đen và mang kính râm.

Hết