Giáo dục nhân cách theo quan điểm Phật giáo

Thích Phước Đạt

07/12/2005

( Trích : Đến từ trái tim )

Không phải ngẫu nhiên nhân  cách con người tự nhiên mà hình thành. Một cá nhân hiện hữu được gọi là người có nhân cách hẳn nhiên được giáo dục như thế nào đó và trải nghiệm trong cuộc sống có môi trường văn hóa ở mức độ cần thiết.

Xem ra nhân cách con người hình thành và phát triển tùy thuộc vào lý thuyết xây dựng về nhân cách và khả năng truyền đạt của các nhà giáo dục cũng như sự tiếp nhận thực thi của người thọ nhận thể hiện qua các hành vi biểu lộ bên ngoài. Khái niệm nhân cách thông thường được hiểu như là một tính cách đặc biệt của con người bao gồm sự suy tư, cảm xúc, xử sự, thái độ, tánh tình được thể hiện qua các hành vi, việc làm, lời nói trong các mối quan hệ của con người. Có rất nhiều lý thuyết giáo dục nhân cách đã được xây dựng từ xưa cho đến nay ở phương Đông cũng như phương Tây.

Người ta cũng dễ dàng nhận biết khái niệm nhân cách đã được thiết lập hàng trăm năm trước Tây lịch ở thời Hy Lạp Cổ và thời Trung Cổ ở châu Âu. Thế nhưng rõ nét nhất thì phải đến những năm đầu thế kỷ XX, Sigmund Freud mở ra ngành nghiên cưú mới Tâm phân học, hình thành lý thuyết về cơ cấu nhân cách toàn diện hay tâm lý học về Ego. Tâm phân học về nhân cách tập trung tìm hiểu rõ sức mạnh hoạt động trong cá nhân một con người, cũng như cấu trúc nội tại hình thành và điều động chúng. Freud đặt nền tảng cho tâm lý học về nhân cách ở ba khái niệm trong một hệ thống: Ego là nguồn phát sinh ý thức, lý trí đối lập với vô thức. Nó hầu như phục vụ các nguyên tắc thực tại, có thể gọi là tự ngã tư duy. Id có thể xem là tự ngã bản năng, là toàn bộ bản năng làm thành nền tảng nhân cách, cũng có thể xem đó là xúc cảm, cảm tính như là một sự hỗn loạn. Superego được gọi là siêu ngã tự ngã luân lý, có thể hiểu là toàn bộ ảo tưởng bị khống chế bởi các hình phạt, kỷ luật làm cho chúng không được thỏa mãn để chúng có một nhân cách. G. Jung cho rằng không thể dừng lại ở vô thức cá nhân mà phải bổ sung cho nó bằng cái vô thức tập thể, vô thức cộng đồng. Erikson thì đề nghị lý thuyết có thể hiểu về sự phát triển nhân cách và có khả năng chuyển hóa toàn bộ đời sống…

Trong khi đó, tại phương Đông các lý thuyết về xây dựng và phát triển nhân cách con người cũng được triển khai, vận dụng rộng rãi trên cơ sở học thuyết Nho giáo qua từng triều đại ở Trung Hoa, hẳn nhiên cũng ảnh hưởng khá mạnh các nước xung quanh châu Á. Khổng Tử và các môn đệ về sau đã giáo huấn cho các môn đồ của họ về đạo lý làm người xoay xung quanh các mối quan hệ. Ông chủ trương cải tạo nhân tính, để con người chuyển hóa đi từ cái ác sang cái thiện. “Tu sửa đạo làm người”, và “làm sáng tỏ đức sáng” là mục đích tối hậu của giáo dục trong việc cải tạo nhân tính của Không Tử. Suy cho cùng, việc giáo dục theo ông không chỉ mở mang tri thức mà trên hết là việc hình thành nhân cách đầy đủ, thành một con người có đạo lý…
Phật giáo ra đời trên mảnh đất Ấn Độ, từ đó nó nhanh chóng lan tỏa bén rể khắp mọi nơi trên hành tinh này. Lý thuyết Nghiệp của Phật giáo, người đầu tiên trải nghiệm và thực chứng là đức Phật Thích Ca và các bậc Thánh về sau hành trì đã chứng minh, soi sáng cho khái niệm nhân cách được rõ hơn, cụ thể hơn qua sự cắt nghĩa quá trình hình thành và nhân cách của con người đi đến sự hoàn thiện mỹ mãn. Con người bằng sự tự thân tu tập, tự thân hành trì, có thể chuyển hóa tâm thức đi từ sự bất thiện sang thiện, thăng hoa của thiện, sau cùng là chứng ngộ giải thoát. Tại đây chúng ta có thể thiết lập các chủ trương, đường lối, biện pháp giáo dục cụ thể cho từng cá nhân để xây dựng nhân cách con người hoàn thiện “đúng nghĩa” đúng như mục đích giáo dục Phật giáo khởi xướng.
Và như thế, quá trình hình thành và phát triển nhân cách con người theo quan điểm Phật giáo được giáo dục và triển khai qua lý thuyết Nghiệp. Đức Phật là người từng khuyến cáo: “Con người là chủ nhân ông của nghiệp, là người thừa tự nghiệp”. Cũng vậy, nhân cách con người là một quá trình tiếp nhận và thừa kế các hành động của nghiệp của tự thân sống trong một gia đình, rộng ra là cộng đồng xã hội.

Cần nhận thức rõ nghiệp là hành động tạo tác của một con người cụ thể. Hành động nghiễm nhiên được coi là nghiệp khi và chỉ khi hành động đó có tác ý, ý thức. Khi một cá nhân tạo một hành động thì gieo một chủng tử nghiệp vào trong tâm thức. Tại đây, chủng tử được cất giữ trong tâm, sau đó phát triển dần dần chiếm lĩnh vùng ý thức của tâm- đó là phần của các tưởng – chúng thực sự tham gia đóng góp vào sự hình thành tính cách – nhân cách con người. Như thế, một số nghiệp đem lại kết quả trong cùng đời sống này mà người ấy đang vướng mắc; một số nghiệp thì có kết quả ngay trong đời sống tiếp theo, hay trong đời sống kế tiếp nữa. Rõ ràng, theo lý thuyết Nghiệp, mỗi cá nhân tạo ra các hành động thiện nghiệp ắt hẳn thọ nhận các kết quả thiện lành, có tác nhân ảnh hưởng thúc đẩy vươn tới các hành động tương tự. Ngược lại, cá nhân đó tạo ra các hành động chất chứa hạt giống bất thiện thì phải thọ nhận quả báo bất hạnh kéo theo sự hệ lụy khổ đau khác. Đến đây, chúng ta có thể nhận diện kết quả căn bản về một đời sống tạo được của con người nào đó hay nhân cách của người ấy thông qua quá  trình thực thi các hành nghiệp tự thân cá nhân người đó.

Lý thuyết Nghiệp còn đưa chúng ta đi vào thế giới tự do hành động và chịu trách nhiệm về hành động của mình và quyết định đời sống của mình ngay trong hiện tại, cũng như tạo ra sự ảnh hưởng đến tương lai. Quá khứ của một con người có thể ảnh hưởng đến đời sống hiện tại nhưng thật sự không thể chi phối khống chế hiện tại mãi hoài. Thấu hiểu điều này, các quan niệm cố hữu về quyết định luận, định mệnh luận sẽ tự hủy diệt trong tâm tưởng con người hay mắc phải, bởi vì chính họ nhận thức rằng nghiệp là phần nhân, quả là của một hành động tạo ra. Từ đó, con người tích cực tạo ra các nghiệp thiện lành của ngày hôm sau để có thể bổ sung cho các hậu quả của nghiệp còn khiếm khuyết của ngày trước đó.

Không còn gì để bàn cãi nữa, trách nhiệm của các nhà giáo dục là không ngừng nỗ lực tìm hiểu nhân cách con người thuộc nghiệp của từng cá nhân qua cả quá trình chiêm nghiệm về các hành vi cá nhân ấy, trong từng hoàn cảnh, điều kiện sống, môi trường sinh hoạt cụ thể. Chính họ – những người làm công tác giáo dục phải cung cấp cho chính tự thân mỗi người các giá trị chủng tử nghiệp  thiện lành mới  để có công năng hủy diệt các mầm mống chủng tử nghiệp bất thiện cũ có nguy cơ trỗi dậy, ngõ hầu chuyển hóa nhân cách của một người.
Các kinh điển Phật giáo đều chứa đựng nội dung xây dựng nhân cách hoàn thiện con người. Chẳng hạn, đức Phật khuyến hóa con người hành thập thiện, hay thực thi mười hành vi đạo đức như bố thí, trì giới, thiền định, tôn kính, phục vu, hồi hướng công đức, tùy hỷ công đức, nghe pháp, thuyết pháp, và sống đúng chánh kiến như là nội dung giáo dục nhân cách con người để trưởng thành. Suy cho cùng, con người phải biết chuyển hóa tâm thức được cất chứa nhiều chủng tử nghiệp thiện lành bao gồm kiến thức, tưởng, thọ, tư duy, tánh hạnh và sự ứng xử tốt đẹp càng nhiều càng tốt. Được như thế, nó sẽ có khả năng đẩy lùi những chủng tử mang hạt nhân bất thiện đã tích lũy trong quá khứ hay vừa mới tạo ra trước đó. Rõ ràng nhân cách con người là quá trình được tích lũy và chuyển hóa các chủng tử thuộc nghiệp nhân để tạo ra các nghiệp quả như ý muốn vào các môi trường sống thích ứng do chính mình tạo ra. Tại đây, công tác giáo dục nhân cách đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong việc định hình và phát triển nhân cách hoàn thiện một con người sống trong một cộng đồng.
Một tâm thức trong sáng thanh tịnh chứa chất những hạt giống thiện lành sẽ tạo ra những niềm hạnh phúc an lạc. Đó là mục tiêu sau cùng của giáo dục Phật giáo.

Điều cuối cùng đáng nói, chừng nào con người còn khát vọng về hạnh phúc chừng đó con người càng vươn tới sự hoàn thiện nhân cách theo mục tiêu Phật giáo đề ra. Mọi tính cách được xuất phát từ trong tâm tưởng, thể hiện qua việc làm, hành động, lời nói đều mang dấu ấn của nghiệp. Trong ý nghĩa đó, giáo dục nhân cách theo quan điểm Phật giáo càng có ý nghĩa thiết thực trong đời sống luôn biến đổi hiện nay trước các vấn đề đạo đức xã hội đang nảy sinh.

admin (Theo Lưu dấu Một thời)