Buổi
sáng yên tĩnh, tôi ngồi với chén trà, đọc một trang trà đạo.
Trang sách dẫn tôi vào một trà thất truyền thống cạnh một
ngôi chùa nhỏ bên xứ Phù Tang.
Đường vào trà thất là một lối đi nhỏ, thoai thoải uốn
khúc giữa một khu vườn, trước mặt là đồi núi. Khu vườn
xinh xắn, đơn giản. Một dòng nước róc rách chảy ngược
chân khách, rêu phủ trên đá, hoa dại lác đác mọc ven bờ.
Trà thất cũng đơn giản một am tranh, nhỏ vừa bằng nơi
trú của một ẩn sĩ. Khách bước đến trước một bể nước,
nước từ ống tre chảy xuống. Khách rửa tay, súc miệng,
làm một cử chỉ tượng trưng, như rửa sạch thân ý trước
khi bước vào nhà.
Cửa nhà chỉ một liếp, mở ra dọc theo vách. Khách phải
cúi xuống tận nền để bước vào. Vào nhà, trước mặt là một
gian phòng nhỏ trang hoàng độc nhất bằng một bức thư
pháp, trên đó thảo một bài thơ. Thêm một bình hoa, giản
dị, hoa chọn theo mùa, lúc đó là hoa xuân. Ánh sáng lọc
qua khe cửa, mờ ảo, vừa đủ để làm ấm thêm màu vách vốn
đã ấm. Khách ngồi xuống chiếu, nghe nước reo sôi từ ấm
thiếc và chim ríu rít bên ngoài. Cảnh lặng yên, khách
cũng lặng yên.
Chủ nhân hiện ra. Quỳ gối, ông che quạt trước mặt,
cúi xuống tận đất, chào khách. Khách chào trả. Chủ quay
chân bước ra khỏi phòng rồi đi vào với dụng cụ pha trà.
Tay trái cầm chéo khăn lụa, ông vuốt một đường khăn bằng
tay phải, gọn gàng xếp khăn thành ba. Lần theo cuối khăn,
ông kéo các góc lại với nhau, xếp thành ba lần nữa. Với
khăn xếp như thế, ông lau từng dụng cụ, lau một cách
tượng trưng vì đồ vật đều đã sạch nhẵn. Tỉ mỉ, nghi thức,
ông tráng các chén trà bằng nước nóng trong ấm thiếc,
nhúng một thẻ tre vào nước, quan sát, rồi đặt xuống bên
cạnh. Xong, ông rót nước nóng vào bình trà trước khi lau
bình với một chiếc khăn ướt.
Quay lại khách, ông mời một viên kẹo ngọt. Khách nhắm
kẹo trong lúc chủ nhân sửa soạn ấm trà. Long trọng, ông
mở hộp trà, đong trà bằng một cái thìa tre, cho trà vào
ấm. Nhúng một cái muỗng có cán thật dài vào ấm thiếc,
ông chế nước nóng vào trà. Xong, với một thẻ tre, ông
khuấy trà cho hết bọt. Quay lại, ông đặt một chén trà
trước mặt khách, xoay phần đẹp nhất của chén về phía
khách. Khách nâng chén, đưa chén đến gần, cầm chén trong
lòng bàn tay, cúi chào chén trà. nhấm vài ngụm nhỏ, rồi
uống thật to phần trà cuối chén mà người Nhật cho là
phần ngon nhất.
Cạn chén trà, khách xoay chén vào đúng vị trí cũ, đặt chén
xuống nền nhà, trước mặt, cúi chào chén. Chủ nhân cầm chén,
rửa chén bằng nước nóng, trả chén về lại cho khách để khách
quan sát, ngắm nghía chén trà gia bảo, không đâu khác có.
Ngắm nghía như
vậy là một phần lễ nghi quan trọng trong buổi uống trà.
Mỗi dụng cụ đều được chủ nhân đem ra dùng đặc biệt cho
khách. Khách thong thả ngắm, thưởng thức vẻ đẹp, rồi trả
lại cho chủ. Chủ bưng tất cả vào phòng trong, rồi trở
lui, đứng trước mặt khách. Buổi uống trà chấm dứt như
lúc bắt đầu. Chủ đặt cây quạt xuống đất trước mặt, cúi
đầu. Khách cúi đầu đáp lễ. Chủ rút lui vào trong.
Khách rời con
đường nhỏ, quanh co xuống dốc, xuyên qua khu vườn. Tiếng
ồn ào của thành phố dần dần vẳng lại, càng lúc càng rộn.
Trà đạo là gì? Là
nghi lễ tương tự như nghi lễ tôn giáo? Là sự tương thông
tương giao giữa chủ và khách? Là một nghệ thuật phi nghệ
thuật? Tôi được giải thích rằng chén trà trong trà thất
diễn tả wabi và sabi trong nghệ thuật
thiền của Nhật. Wabi là một cảm giác cô đơn, buồn
vời vợi, lặng lẽ như một bông tuyết rơi. Sabi là
vẻ đẹp đến từ cái gì xưa cũ, phai mòn, già cỗi với thời
gian. Chén trà trong trà thất không phải là đồ quý, đồ
sang, đắt tiền, thường là thô, lắm khi chỉ là một cái
chén đơn sơ. Wabi- sabi là vẻ đẹp của những đồ
vật không hoàn hảo, tầm thường, khiêm tốn, chỉ có mắt
nào biết nhìn mới thấy đẹp. Và thấy rồi thì trong lòng
nảy ra hoài cảm, vấn vương với quá khứ, bâng khuâng
trước chuyển dịch của thời gian, của vạn vật vô thường.
Ấm trà, chén trà, mái nhà, gian phòng, từng cử chỉ của
chủ nhân... tất cả gợi lên cảm giác đó, tất cả tỏa ra
hơi thở của nghệ thuật thiền.
Nhưng trên tất cả,
tinh túy của tinh túy, là bản chất đơn sơ của mọi sự vật,
đơn sơ đến độ như không vướng mắc vào bất cứ một cái gì,
như không có gì, như chỉ duy nhất tầm thường có thế thôi.
Mỗi chén trà tự nó là mỗi chén trà, nhìn nó như một chén
trà, ngoài ra mọi chuyện khác hãy tự bay đi, biến mất.
Nhìn chén trà như vậy mới thấy nó hiện ra như một chén
trà, với vẻ đẹp đơn sơ của nó. Không có gì khác ngoài nó,
không có gì khác ngoài giây phút hiện tại, sự thực vốn
đơn sơ như chẳng có gì để nói, như sự lặng yên nơi mỗi
cử chỉ của chủ nhân, như thế đấy sự vật hiện ra trước
mắt, lặng yên mà nhìn, mà thấy, mà hiểu, mà cúi đầu.
Tôi có cảm tưởng
hiểu được tinh túy của nghệ thuật trà đạo ở Nhật. Uống
trà không phải là uống chén trà mà uống cái đẹp giản dị,
sơ khôi, thể hiện qua cách pha trà, mời trà. Tôi thán
phục văn hóa thiền đã đi sâu vào đời sống của dân tộc
bạn. Nhưng, không hiểu sao, tôi vẫn chưa muốn vào trà
thất, tôi sợ tôi vẫn chỉ là người khách xa lạ trước một
chủ nhân trịnh trọng. Tôi sợ lễ nghi, cung cách. Lễ nghi
lắm khi giết chết lễ nghi.
Tôi thích uống trà
theo phong cách Việt Nam, uống trà như tôi thường uống
với các sư trong chùa. Khách đến, bình thủy của chùa như
lúc nào cũng có nước nóng, như lúc nào cũng vui được hồn
nhiên tiếp khách. Sư vừa tiếp chuyện vừa chế trà, thản
nhiên nhưng vẫn chăm chút trong từng cử chỉ. Khách cũng
vậy, hồn nhiên uống trà, không kiểu cách, ngụm trà thơm
ngon trong miệng, nhưng không cảm ơn chén trà, mà chắc
chén trà cũng không đòi cúi đầu cảm ơn. Cả cái sân chùa
cũng không đòi cảm ơn, tuy khách uống trà ở chùa là uống
cả cái sân chùa. Ở Việt Nam không có thiền trà chăng?
Đâu phải! Cứ lên chùa uống trà thì biết: chén trà ở chùa
vẫn khác. Không kiểu cách mà vẫn khác. Không lễ nghi mà
khách vẫn nâng chén trà thận trọng khác thường ngày.
Chưa kể, lúc được song ẩm với sư, chén trà chỉ còn là
hương thơm.
Vậy thì nghệ thuật
uống trà ở chùa là thế nào? Có gì là nghệ thuật trong đó
chăng? Giữa lễ nghi của trà thất ở Nhật và cái phong
cách chẳng có gì là lễ nghi cả ở trong chùa, có chỗ nào
gặp nhau không? Miên man, tôi nghĩ là có. Gặp nhau ở chỗ
đơn sơ. Đơn sơ ở trong chùa thì dễ thấy. Đơn sơ
như cái hồn diễn đạt qua cả một cung cách lễ nghi như
trong trà đạo thì khó nhận ra hơn, nhưng ở đâu cũng vậy
thôi, uống trà là để hòa, để kính, để
tịnh, để tịch với thiên nhiên, với người
trước mặt, với đồ vật chung quanh, với chén trà. Nghệ
thuật nằm ở chỗ ấy: đơn sơ nào cũng cần có chút lễ nghi,
nhưng tinh túy của lễ nghi là đơn sơ.
Tôi thích câu chuyện
này, của một thiền sư người Mỹ kể về thầy của mình, một
thiền sư người Nhật. Một hôm, ông đến phi trường New
York đón thầy. Máy bay đến trễ, giờ uống trà buổi sáng
đã qua, trò tỏ ý tiếc. Thầy nói: "Đâu có trễ! Vào đây!".
Thầy trò đưa nhau vào quán ăn trong sân bay, đầy nhóc
người. Trò hoảng hồn, chẳng lẽ thầy làm trà đạo ở đây?
Thầy trò ngồi vào bàn. Thầy thản nhiên rút trong tay nải
ra một hộp trà, mở hộp, tìm cái thìa tre, đong đầy một
thìa trà, bảo trò há miệng ra, thảy trà vào miệng, kẹp
miệng trò lại với hai ngón tay, ra lệnh: "Pha nước vào!".
Dạy bài học đơn sơ
của trà đạo đến mức đó thì tuyệt chiêu. Đơn sơ là tinh
túy của thiền.
Tôi nhớ đến câu
chuyện đó một buổi sáng sớm trên núi Yên Tử, cuối thu
vừa qua. Tôi đến Yên Tử lúc bốn giờ chiều, không biết
rằng cáp treo đã hỏng. Ai cũng nghĩ sức tôi không leo
lên núi được, trời lại chiều, đêm sắp xuống. Nhưng đến
Yên Tử mà không leo lên thì có lỗi với tổ tiên, nên phải
leo thôi. Hai giờ sau, giữa bóng đêm, chúng tôi lên đến
nửa núi, vào thắp hương trong chùa Hoa Yên, nơi vua Trần
Nhân Tông đến tu.
Ngủ lại đêm trong
quán trọ lưng chừng núi, sáng tinh sương hôm sau chúng
tôi thức dậy với mây hồng phớt nhẹ trên núi non hùng vĩ.
Như phản xạ, tôi thèm quá một chén trà. Nhưng trà đâu,
bình đâu? May quá, đồng hành với tôi là một ông sư trẻ,
mà, như một chân lý bất diệt, ở đâu có sư thì ở đấy có
trà. Cho nên, sư thoắt đi rồi sư thoắt về với một ấm trà
và vài cái chén trong tay. Giữa vũ trụ lặng yên bước
chân thầm của lịch sử, mấy cái chén trà, đặt trên gạch
đá, trước cây đại xưa bảy trăm năm, trong sương thu se
lạnh, mang đến một không khí wabi-sabi mà tôi chỉ biết
trong tưởng tượng. Tôi tưởng như nghe bước chân của Vua
một mình leo lên Hoa Yên này đây, vứt quyền hành dưới
chân núi. Thốt nhiên, tôi muốn dâng chén trà trong tay
cho núi non Yên Tử. Thốt nhiên, tôi cảm thấy sự cần
thiết thôi thúc của một lễ nghi. Tôi cúi đầu trước chén
trà.
Có lẽ thầy Pháp Trí
bên cạnh tôi cũng rúng động một tâm trạng như tôi lúc đó.
Có lẽ, đứng trước khí thiêng sông núi, ai cũng có xúc
động như tôi. Nhưng, phút cảm động đi qua, chúng tôi trở
lại với ấm trà bình thường, quen thuộc trong chùa.
Vui vẻ, tôi uống cạn
chén trà, uống một hơi thật to khi cạn chén, tuy trà hẩm,
nước hẩm. Rồi nghĩ: như vậy là may lắm rồi, vì ông sư
trẻ đồng hành này không há miệng tôi ra, thảy vào đấy
một muỗng trà khô...
Nguồn:
Giao lưu tư tưởng
