|
Câu Chuyện Thầy Lang
Những Xét
Nghiệm Cần Thiết
Bác sĩ Nguyễn Ý- Đức
Nhiều người rất
quan tâm tới sức khỏe của mình, cho nên mỗi lần đi khám bệnh là
muốn bác sĩ chụp hình thử máu, thử nước tiểu. Để coi xem ngọc
thể có tì vết, bệnh tật gì chăng.
Ngược lại thì
cũng không ít người coi xét nghiệm là vô ích, “bới bèo ra bọ”,
khi mà ăn vẫn ngon, ngủ vẫn yên, vẫn yêu đời, máy móc phục vụ
đều đặn tới nơi tới chốn.
Đó là những thái
độ tưởng như bình thường của đa số quần chúng. Tuy nhiên điều
cần nêu ra là, rất nhiều bệnh xuất hiện đôi khi quá trầm trọng
mà không có dấu hiệu báo trước. Cho nên nhiều xét nghiệm truy
tìm bệnh đã được các nhà nghiên cứu đưa ra, ngõ hầu có thể sớm
chẩn đoán và nhờ đó việc điều trị, đối phó sẽ hiệu quả hơn.
Các xét nghiệm có
tính cách xàng lọc như vậy được áp dụng tùy theo lớp tuổi trung
niên hoặc cao niên. Vì một số bệnh thường thấy ở lớp tuổi này mà
không có hoặc hiếm có ở lớp tuổi kia. Do đó, cần thảo luận với
bác sĩ để thực hiện những xét nghiệm thích hợp.
1-Sau đây là một số xét nghiệm cần
thiết ở lớp người trên 65 tuổi
a-Cholesterol trong máu
Đây là thử nghiệm đo số tổng số
chất béo cholesterol, chất béo “xấu” LDL và chất béo “tốt” HDL
trong máu.
Mức độ lý tưởng
là: Cholesterol dưới 200mg/dL; LDL dưới 100mg/dL; HDL trên
60mg/dL; Triglycerides dưới 150mg/dL.
HDL càng cao càng
tốt. Ba loại kia nếu thấp hơn mức trung bình thì an toàn, vì quá
cao, chúng là rủi ro đưa tới bệnh tim mạch cũng như một số rối
loạn khác.
Thử nghiệm cần
làm theo định kỳ tùy tình trạng cơ thể.
b-Đo đường
huyết
Đo đường glucose trong máu cho
biết có rủi ro mắc bệnh tiểu đường hoặc là đang bị bệnh này. Đây
là loại bệnh đang có chiều hướng gia tăng tại mọi quốc gia với
nhiều biến chứng trầm trọng như mất thị lực, suy tim, thận, tổn
thương thần kinh ngoại vi.
Mức độ đường
huyết trung bình đo buổi sáng khi đói là từ 70mg/dl-99mg/dl
(3.5-5.5 mmol/L).
Từ
100mg/dl-125mg/dl (5.6-6.9mmol/L) là tiền tiểu đường.
Từ 126mg/dl
(7mmol/L) trở lên trong 2 lần thử liên tiếp là bị bệnh rồi.
Xét nghiệm cần
được thực hiện khi đang có bệnh cao huyết áp, đang điều trị hoặc
có thân nhân bị tiểu đường.
Người có trọng
lượng cơ thể 20% cao hơn mức trung bình cũng cần đo đường huyết,
vì mập là rủi ro chính đưa tới bệnh tiểu đường.
c-Đo huyết
áp
Huyết áp là sức ép của máu vào
thành động mạch mỗi khi tim co bóp, đẩy máu vào huyết quản nuôi
cơ thể.
Huyết áp trung
bình là 120/80 mmHg
Từ 120-139/
80-90mmHg là tiền cao huyết áp.
Trên 140/90 mmHg
là bị bệnh cao huyết áp.
Huyết áp cao có
thể là chỉ dấu của bệnh tim mạch, bệnh tiểu đường hoặc một số
vấn đề sức khỏe khác.
Các nhà y học đều
khuyên là nên đo mỗi 2 năm nếu huyết áp dưới 120/80; mỗi năm nếu
huyết áp tứ 120-139/ 80-90 và đo thường xuyên hơn nếu áp xuất
cao trên con số này.
Một số bác sĩ cẩn
thận muốn đo huyết áp nhiều lần hơn. Do đó, nên thảo luận với
bác sĩ.
d-Độ dày đặc xương (Bone
densitometry)
Cấu trúc của xương có thể ví như
một mảng xi măng-cốt sắt. Xương vững chắc là nhờ có muối calci
carbonate và calci phosphate lấp kín khoảng trống của hệ thống
mô liên kết, cái sườn chính của xương. Calci do thực phẩm cung
cấp.
Chụp hình X-quang xương có thể đo
số lượng calci trong xương. Đây là một xét nghiệm khá mới mẻ và
chính xác để coi có bị rủi ro bệnh loãng xương hay không. Trước
khi có xét nghiệm này thì nhiều người chỉ biết bị bệnh sau khi
xương đã mảnh mai, gẫy.
Xét nghiệm được
thực hiện từ tuổi 65. Tuy nhiên, nếu có các rủi ro đưa tới loãng
xương như nhẹ cân, gia đình có người bị loãng xương thì nên làm
từ tuổi 60.
Đ-Nội soi ruột già
Theo thống kê, có
tới 90% trường hợp ung thư ruột già xảy ra ở lớp người từ 50
tuổi trở lên. Tuổi trẻ cũng bị ung thư phần ruột này, nhưng
tương đối ít hơn.
Nội soi ruột già
được thực hiện với một dụng cụ gồm có một ống nhựa mềm, dễ uốn,
đầu có đèn chiếu sáng, máy chụp hình và nối kết với hệ thống
theo dõi.
Ống đèn được đưa
vào hậu môn, qua trực tràng rồi lên ruột già. Chuyên gia quan
sát toàn bộ mặt trong của ruột và có thể tìm thấy những bất
thường như loét lở, cục thịt polyp. Polyp có thể là tiền thân
của ung thư và cần được cắt bỏ ngay.
Các nhà chuyên
môn khuyên mọi người từ 50 tới 75 tuổi nên làm xét nghiệm này
mỗi 10 năm. Nếu có yếu tố rủi ro như mập phì, tiểu đường, hút
thuốc lá, viêm ruột, đời sống tĩnh tại, gia đình có thân nhân bị
ung thư ruột thì thường xuyên hơn. Từ tuổi 76-85, xét nghiệm
trở nên ít cần thiết và sau 85 tuổi thì không cần làm nữa.
Một rủi ro nhẹ
của nội soi là lủng lớp màng lót của ruột với tuổi cao, nhưng
dưới bàn tay chuyên môn kinh nghiệm của bác sĩ thì chuyện này
hiếm khi xảy ra.
e-Chụp X-quang
nhũ hoa
Ung thư
nhũ hoa có thể xảy ra ở cả nam lẫn nữ, nhưng nhiều hơn ở “phái
yếu”.
Ở nữ giới, ung
thư vú đứng hàng thứ nhì, sau ung thư da.May mắn là trong những
năm gần đây, bệnh giảm dần, tử vong cũng ít nhờ công chúng hiểu
biết nhiều hơn về bệnh, nhờ có phương tiện sớm khám phá cũng như
phương thức điều trị hữu hiệu. Tuy nhiên đây vẫn là ung thư đáng
e ngại của quý bà quý cô vì tác hại của chúng.
Chụp X-quang nhũ
hoa ( Mammography) có mục đích phát hiện những thay đổi của vú
khi chưa có dấu hiệu bệnh. Xét nghiệm sử dụng rất ít chất phóng
xạ nhưng có khả năng tỉ mỉ kiểm tra các mô của bộ phận này mà
tay khám ngực không hoàn tất chu đáo được.
Các nhà chuyên
môn đề nghị chụp hình nhũ hoa mỗi 1 hoặc 2 năm kể từ tuổi 40 trở
lên.
g-Siêu âm bụng
Tuổi từ 65 tới 75
nhất là đã có thời kỳ phì phèo cả trên 100 điếu thuốc lá trong
đời người đều nên làm siêu âm vùng bụng một lần để coi động mạch
chủ ở nơi dây có phình ra. Phình mạch có khả năng gây tử vong
nếu bất chợt “bể” tung, như cái lốp xe đạp, đưa tới xuất huyết
trầm trọng.
Theo Lực lượng
Phòng tránh bệnh Hoa Kỳ (USPSTF), người dưới 65 tuổi ít có rủi
ro phình mạch này nên siêu âm không có ích lợi.
Ngoài ra, bác sĩ
gia đình có thể khuyên bệnh nhân trên 65 tuổi khám tai, khám mắt
hàng năm để sớm phát hiện cao áp nhãn (glaucoma)
Một vài xét
nghiệm mà lớp tuổi trên 65 có thể bỏ qua gồm có:
Thử nghiệm
tế bào cổ tử cung (Pap smear)
Xét nghiệm
tìm ra các thay đổi của tế bào cổ tử cung có nguy cơ đưa tới ung
thư phần này.
Tuy nhiên
nguy cơ ung thư cổ tử cung ở phụ nữ trên 65 tuổi có chiều hướng
giảm và pap smear nhiều khi cho kết quả dương tính giả. Do đó,
Lực lượng phòng tránh bệnh Hoa Kỳ nói là ích lợi của xét nghiệm
rất khiêm nhường. Nữ lưu nào đã có ba pap smear âm tính liên
tiếp trước 65 tuổi thì sau tuổi này chẳng cần làm pap nữa, với
điều kiện đã được bác sĩ đồng ý.
Thử men
nhiếp tuyến (PSA)
PSA viết tắt của
Prostate-specific antigen, một chất đạm do nhiếp tuyến sản xuất
có tác dụng làm lỏng tinh dịch. Một lượng rất ít chất này chuyển
vào máu, nhưng quá cao có thể là chỉ dấu của viêm, nhiễm trùng,
phì đại hoặc ung thư tuyến nhiếp.
Tại Hoa Kỳ, ung thư nhiếp tuyến là một trong những ung thư
thường thấy ở nam giới. Bệnh đe dọa trầm trọng đời sống và điều
trị cũng có nhiều tác dụng phụ, cho nên nhiều người rất e sợ khi
bị bệnh này
Trong quá khứ, đa số bác sĩ coi mức độ 4.0ng/mL PSA trong máu là
bình thường. Nhưng đã có nhiều trường hợp ung thư nhiếp tuyến
xảy ra khi PSA thấp hơn 4.0ng/mL. Do đó, ý kiến chung là không
có mức độ bình thường hoặc bất bình thường PSA.
Hiện nay đang có nhiều tranh cãi về lợi điểm của xét nghiệm
PSA.Lý do là thử nghiệm có thể dương hoặc âm sai (false positive
or negative). PSA cao có thể chỉ do một ung thư nhỏ chưa đủ đe
doa sinh mệnh mà bệnh nhân đã được trị liệu bằng các phương thức
gây ra nhiều hậu quả đáng ngại như nhiễm trùng, bí tiểu tiện,
rối loạn cương dương.
Bằng chứng ủng hộ và chống đối xét nghiệm PSA thường lệ đối với
nam giới từ 40 tới 75 tuổi chưa được thống nhất.Do đó có bác sĩ
nói nên thử hàng năm khi tới tuổi 50, bác sĩ khác đề nghị đàn
ông có nguy cơ ung thư nhiếp tuyến nên làm PSA ở tuổi 40 goặc
50.
Ý
kiến chung là trước khi thử cần giải thích rõ ràng cho bệnh nhân
về lợi hại của xét nghiệm.
Và USPSTF đã quyết định là nam nhân trên 75 tuổi không cần xét
nghiệm PSA, một phần vì ở lớp tuổi này, ung thư nhiếp tuyến diễn
tiến rất chậm.
2-Với lớp tuổi từ 20
-30 nên lưu ý những điều sau đây:
-Cân đo sức nặng cơ thể theo định kỳ để tránh quá ký vì mập phì
là rủi ro của bệnh tiểu đường, cao huyết áp.
-Đo áp xuất động mạch để sớm phát hiện và điều trị ”tên sát nhân
thầm lặng” cao huyết áp, thủ phạm đưa tới tai biến não, bệnh
tim.
-Xét nghiệm mức độ chất béo cholesterol trong máu để tránh quá
cao có thể gây tắc nghẽn lưu thông huyết quản, bệnh tim mạch.
Đặc biệt giới trẻ hút thuốc lá, cao huyết áp, có bệnh tiểu đường
và thân nhân có người bị bệnh tim là cần thực hiện xét nghiêm
này.
-Với nữ lưu, tự khám nhũ hoa, chụp X-quang vú hàng năm cũng như
khám tử cung, làm pap smear mỗi 2 hoặc 3 năm để sớm phát hiện
ung thư vú và ung thư cổ tử cung, những bệnh khá phổ biến ở giới
này.
-Nam giới cũng nên hàng năm tự khám lò sản xuất tinh trùng vì
ung thư ngọc hành đứng đầu trong các bệnh ung thư ở tuổi ”bẻ gẫy
sừng trâu” và bệnh điều trị dễ dàng, nếu tìm ra sớm.
-Tuổi này cũng hay tắm biển, phơi nắng cho nên cần quan sát da
2,3 năm một lần để coi xem có dấu hiệu của ung thư da.
Và cũng đừng quên coi lại xem đã chủng ngừa đầy đủ các bệnh
truyền nhiễm.
Kết luận
Trong y học, phòng chống bệnh có 3 mức độ:
-Áp dụng mọi phương tiện hữu hiệu sẵn có để không cho bệnh có cơ
hội thành hình. Thí dụ chủng ngừa bệnh truyền nhiễm để giúp cơ
thể có khả năng chống lại vi khuẩn, virus;
-
Dùng những xét nghiệm để sớm tìm ra bệnh trước khi có dấu hiệu
ngõ hầu có thể đối phó kịp thời; và
-Cố gắng điều trị, chăm sóc để giảm thiểu các hậu quả xấu khi
bệnh đã xảy ra.
Các cụ ta thường chủ quan khi nói ”biết người biết mình, trăm
trận đánh trăm trận thắng”.
Trong cuộc chiến chống lại bệnh tật, chúng ta đã có nhiều hiểu
biết về nguyên nhân gây bệnh, diễn tiến cũng như biến chứng của
bệnh và các phương thức phòng tránh, sớm khám phá ra bệnh.
Nhưng có lẽ ”TRI” mà không”HÀNH” e rằng lại là một thiếu sót.
Cho nên, khoa học đã cống hiến các phương thức để sớm tìm ra
bệnh, thì cũng nên để ý, thực hiện.
Mong vậy thay.
Bác sĩ Nguyễn Ý-Đức M.D.
Texas-Hoa Kỳ.
|