|
Câu Chuyện Thầy Lang
Bệnh Do Răng Miệng Mà Ra
Bác sĩ Nguyễn Ý-Đức
Y văn
xưa nhắc nhở “Bệnh tùng khẩu nhập” là có ý nói đến sự ăn uống
không đúng cách sẽ đưa tới một số bệnh. Chẳng hạn ăn nhiều hơn
với nhu cầu sẽ bị bệnh mập phì. Tiêu thụ quá nhiều chất béo động
vật sẽ bị bệnh tim mạch. Thức ăn không rửa sạch, nấu chín nhiễm
vi khuẩn, siêu vi gây ra ngộ độc thực phẩm, uống nhiều rượu, hút
nhiều thuốc lá tăng rủi ro ung thư miệng… Nhưng đâu có ai ngờ
nhiều bệnh hiểm nghèo cũng có thể bắt nguồn từ răng miệng. Chẳng
hạn bệnh tiểu đường, bệnh tim mạch, bệnh phổi, bệnh loãng xương,
bệnh thận, bệnh thấp cấp tình, mẹ sanh non, con thiếu ký…
Miệng
Miệng
là cửa mở phía trên của bộ máy tiêu hóa, bắt đầu từ cặp môi rồi
tới răng, lợi, lưỡi và họng.
Miệng có vai trò quan trọng trong sự tiêu hóa thực phẩm. Thức ăn
được răng nghiền nát, trộn với nước miếng, thành một khối nho
nhỏ, mềm mềm để đưa xuống dạ dày. Ăn chậm, nhai kỹ giúp sự tiêu
hóa dễ dàng.
Cũng từ miệng, diêu tố amylase bắt đầu phân hóa ra đường các
chất tinh bột trong cơm, trong hạt đậu. Cho nên nhai cơm lâu ta
thấy có vị ngọt ngọt ở lưỡi.
Mới sanh, xoang miệng với các mô mềm như môi, lưỡi, vòm miệng,
hai bên má đều không có vi khuẩn.
Sinh ra, nằm trong lòng mẹ, ngậm núm vú bú những giọt sữa đầu
tiên là lúc vi khuẩn bắt đầu xâm nhập vào miệng, nếu mẹ không
lau sạch nhũ hoa. Rồi từ đó, với sự ăn uống, chung đụng, vi sinh
vật trong miệng tăng dần.
Nhiều
người vẫn đinh ninh là miệng mình là nơi vô trùng, sạch sẽ, thơm
tho, nhất là sau khi đánh răng, xúc miệng vài lần trong ngày.
Nhưng tưởng vậy mà không phải vậy.
Vì
rất nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng trong miệng của ta có
cả vài ba trăm loại vi sinh vật thường trực trú ngụ, vãng lai.
Có người ví miệng như một cánh rừng già với lúc nhúc cả nhiều
trăm tỷ vi khuẩn. Nếu không giữ gìn vệ sinh răng miệng, thì số
vi khuẩn trong miệng lên tới cả ngàn tỷ, nhiều hơn ở bất cứ nơi
nào trong cơ thể, so với một diện tích nhỏ bé chỉ chứa được nắm
tay trung bình.
Vậy
thì làm sao mà chúng lại “xâm nhập xoang miệng bất hợp pháp”
được như vậy?
Vi
khuẩn, virus có khắp mọi nơi chung quanh ta: trong không khí,
trong nước uống, trong rau thịt trái cây, trên da, trong cặn bã
tiêu hóa. Một số gây ra bệnh, một số khác lành tính, hữu ích.
Chúng vào miệng khi ta hé môi hít thở, khi ta ăn uống, khi miệng
ngậm ngón tay dơ, hôn người có bệnh.
Thực
tâm mà nói, không phải tất cả các vi khuẩn trong miệng đều gây
ra bệnh mà chỉ có một số loại. Đó là các vi khuẩn nhuộm mầu
dương tính (Gram-positive) Lactobaccillus, Streptococcus mutans,
Streptococcus sanguis, Staphylococci, Actinomyces và nhiều vi
khuẩn yếm khí, đặc biệt là loại gram-negative bacteroid và xoắn
khuẩn spirochet.
Vào
tới miệng, chúng chia nhau ẩn náu khắp nơi: khe kẽ răng, nướu,
mặt lưỡi, họng. Có loại bám vào răng, có loại bám vào các phần
mềm và tồn tại mãi mãi. Chúng sinh sống bằng những chất tiết ở
miệng, những sợi thịt cá, những mảnh rau, trái cây nhất là chất
tinh bột và đường, vướng mắc ở răng, ở lợi. Chỉ nửa giờ sau khi
ăn mà những vụn thực phẩm này không được loại bỏ thì vi khuẩn sẽ
bu vào, nhậu nhẹt. Và gây ra tai họa, bệnh tật.
Vi
sinh vật nguy hại có thể gây ra bệnh tại chỗ, cho răng miệng
hoặc xa hơn, tới các vùng khác của cơ thể, với các nguyên lý
khác nhau.
Theo
nhiều nghiên cứu, các vi khuẩn này sản xuất ra 3 loại độc tố:
ngoại độc tố đạm chất hòa tan trong nước có tác dụng như một
loại enzym; nội độc tố, một thứ đường-đa polysaccharides nằm
trong màng bọc vi khuẩn; và các phế phẩm do vi khuẩn chuyển hóa
mà thành, như hợp chất bay hơi sulfur, các chất acid béo acid
propionic, acid butyric, acid lactic…
Bệnh ở miệng
Bệnh tại chỗ thường thấy là những
bựa răng (plaques), sâu răng (cavities), viêm nướu (gingivitis),
viêm nha chu (periodontis).
a-Bựa Răng
Bựa là những màng sinh học phủ
trên răng và gồm có cả triệu con vi khuẩn, hợp chất cao phân tử
của nước miếng, các phế phẩm của vi sinh vật. Nếu không được lấy
đi, các màng này càng ngày càng dày lên và trở thành cao răng
(tartar), một lớp cặn vôi khá cứng và là nơi trú ẩn của rất
nhiều vi khuẩn Streptococcus sanguis và Streptococcus mutans.
b-Sâu Răng
Trẻ em vẫn thường được cha mẹ
nhắc nhở là ăn nhiều kẹo, nhiều đường sẽ bị sâu răng, sún răng.
Nhưng thực ra
đường không phải là thủ phạm, mà là tác nhân, tòng phạm hỗ trợ
cho cho những thủ phạm vi khuẩn. Vi khuẩn tiêu thụ đường (nhất
là sucrose) và tạo ra acit lactic và nhiều phế phẩm có độ acit
khá cao. Các phế phẩm này ăn mòn men răng. Răng mất dần khoáng
chất, trở thành lỗ chỗ. Thêm vào đó, cặn vôi càng dày thì nước
miếng không lọt được vào để trung hòa chất chua, bảo vệ răng,
răng càng hư hao thêm.
Cũng nên lưu ý là
uống nước ngọt sủi bọt (sugared soda pop) lại càng làm răng mau
hư hơn. Số là trong nước uống này vừa có nhiều chất ngọt lại có
nhiều acid phosphoric, cho nên chất chua tai hại cho răng ở
trong miệng gia tăng.
Vi khuẩn
Streptococcus mutans là thủ phạm chính của sâu răng, rồi đến
Lactobaccilli, Actinomyces và một số vi khuẩn biến hóa chất đạm
khác (proteolytic bacteria)
c-Viêm nướu và nha chu
Nướu là lớp mô liên kết đặc và
niêm mạc bao quanh chân và cổ răng.
Viêm nướu thường
là do các mảng bựa ở mặt răng kích thích, làm cho sưng lên, đỏ,
chảy máu và đau. Chữa ngay, bệnh sẽ hết nhưng nếu để lâu, sẽ đưa
tới viêm nha chu với hư hao xương ổ răng và răng.
Hút thuốc lá,
bệnh tiểu đường, tuổi cao, kém vệ sinh răng miệng, kém dinh
dưỡng, khô miệng …là những rủi ro làm nướu bị viêm nhiều hơn.
Nha chu
là
các mô nâng đỡ, bảo vệ và nuôi dưỡng răng. Đó là xương răng (cementum),
một lớp mô mỏng trên mặt chân răng; xương ổ răng (alveolair
bone) và xương hàm; màng nha chu (periodontal membrane) và nướu.
Trong bệnh nha
chu, các thành phần này đều bị vi khuẩn tấn công, làm hư hao.
Bệnh thông thường nhất là viêm nha chu mãn tính ở lớp người trên
35 tuổi. Nướu răng sưng, đỏ chẩy máu, tách xa răng, mủ thành
hình ở giữa răng và nướu, miệng có mùi hôi.
Biến chứng của
viêm nha chu gồm có răng rụng. bệnh động mạch tim, bệnh tiểu
đường, sinh con thiếu ký, tai biến não, bệnh hô hấp…
Bệnh xa
miệng
Xoang miệng có liên hệ tới toàn
bộ cơ thể. Do đó các bệnh của răng miệng có thể là biểu hiện của
các bệnh tổng quát, đồng thời cũng có thể là nguồn gây ra một số
bệnh của cơ thể.
Người bị viêm gan do virus thường
có các màng trắng nhỏ trong miệng. Bệnh nhân liệt kháng HIV/AIDS
hay bị nấm candida trong miệng. Bệnh nhân tiểu đường thường hay
bị viêm nướu…
Ngược lại, vi
khuẩn gây bệnh răng miệng có thể ảnh hưởng vào các bộ phận khác
qua sự lây lan vi khuẩn trong dòng máu và độc tố của chúng.
a-Bệnh Động mạch tim
Ngoài các nguy cơ
cổ điển thường thấy như cao huyết áp, cao cholesterol, hậu quả
của hút thuốc lá, bệnh động mạch tim còn do một số nguy cơ khác
gây ra, trong đó có bệnh nha chu.
Kết quả nhiều
nghiên cứu cho thấy, người có bệnh nha chu đều bị bệnh tim mạch
nhiều gấp đôi người bình thường.
Có nhiều lý
thuyết để giải thich sự liên hệ này.
Một giải thích
cho là vi khuẩn từ miệng lan vào dòng máu, bám vào các mảng chất
béo ở động mạch tim, tạo ra máu cục, ngăn cản máu nuôi tế bào
tim và đưa tới cơn suy tim.
Giải thích khác
nói là những tạo phẩm của viêm nha chu có tác dụng trực tiếp lên
lớp tế bào lót động mạch, gây ra sự xơ vữa động mạch này.
Một giải thích
nữa căn cứ vào việc người bị nhiễm trùng miệng thường hay bị
rụng răng. Không có răng, họ thường tránh những món ăn khó nhai
và tiêu thụ món ăn có nhiều năng lượng và chất béo. Mà nhiều
chất béo là rủi ro đưa tới bệnh tim mạch.
b-Viêm nhiễm trùng nội mạc tim
Bệnh xảy ra khi
vi khuẩn trong máu bám vào van tim bất bình thường hoặc mô tim
đã bị tổn thương. Tuy rất hiểm nghèo, nhưng may mắn là bệnh ít
khi xảy ra ở người có trái tim lành mạnh.
Nhiễm huyết
thường là do các vi khuẩn mà cơ thể tiếp xúc trong sinh hoạt
thường lệ, đôi khi cũng do vi khuẩn sau các phẫu thuật ở miệng,
ruột, cơ quan hô hấp, cơ quan bài tiết nước tiểu.
Việc dùng kháng
sinh để phòng bệnh trước khi nhổ răng, cạo bựa răng chỉ áp dụng
khi bệnh nhân có các rủi ro về cấu tạo tim, như là có tiền sử
viêm nội mạc tim, thay van tim nhân tạo, bệnh tim bẩm sinh.
Hội Tim Mạch Hoa
Kỳ đề nghị là để tránh viêm nhiễm nội mạc tim do vi khuẩn từ
miệng, cần giữ vệ sinh răng miệng và đi khám nha sĩ đều đặn theo
định kỳ.
c-Bệnh phổi
Vi khuẩn trong
miệng có thể được hít vào phổi rồi gây ra các bệnh hô hấp như
sưng phổi, đặc biệt là người đang bị viêm nhiễm nướu. Sưng phổi
là bệnh hiểm nghèo, nhất là ở người tuổi cao và người mà sức đề
kháng suy yếu. Vi khuẩn thường gặp là Streptococcus pneumonia,
Mycoplama pneumona và Hemophillus influenza, đôi khi các vi
khuẩn yếm khí thuộc nhóm Actinomyces.
Bệnh nhân tiểu
đường, người nghiện rượu thường bị viêm nướu với các vi khuẩn
này rồi hít vi khuẩn vào phổi.
Bác sĩ Nha khoa,
Hardy Limeback, Đại học Toronto, nhận thấy rằng người ở viện
dưỡng lão ít đi khám nha sĩ bị tử vong nhiều hơn vì sưng phổi.
d-Bệnh tiểu đường
Kết quả nhiều
nghiên cứu khoa học cho thấy bệnh nhân tiểu đường loại 1 thường
hay bị viêm nhiễm nha chu hơn là người bình thường vì cơ thể của
họ dễ bị nhiễm trùng. Viêm nha chu cũng là một trong nhiều biến
chứng của tiểu đường.
Ngược lại bệnh
nha chu làm tăng đường huyết và tăng hậu quả xấu của bệnh chuyển
hóa này.
e-Sanh non, con thiếu ký
Trong thời kỳ
mang thai, có nhiều thay đổi hormon ở người mẹ. Các thay đổi này
có thể đưa tới viêm nướu răng mà không cần phải có các mảng bựa
răng.
Theo viện Nha
Khoa Hoa Kỳ, phụ nữ mang thai mà bị viêm nha chu sẽ sanh con sớm
hoặc con thiếu cân bẩy lần nhiều hơn
.Bác sĩ
Dasanavake AP , Đại học Nha Alabama cho hay, kém vệ sinh
răng miệng ở phụ nữ mang thai là một rủi ro độc lập đưa tới sanh
non và con thiếu cân, dưới 2500 gr.
Bác sĩ Steven
Offenbacher, Trường Nha, đại học North Carolina tại Chapel Hill
kết luận là 18,2% các trường
hợp sanh non, thiếu ký có nguyên nhân từ các bệnh răng.
Do đó hội Nha Chu
Hoa Kỳ khuyên phụ nữ dự định có thai nên đi khám răng miệng đều
đặn.
g-Bệnh loãng xương
Kết quả nghiên
cứu công bố trong Journal of Periodontology tháng 6 năm 2007 cho
hay, phụ nữ bị viêm nhiễm nha chu có nhiều khả năng hư hao xương
ở xoang miệng, đưa tới rụng răng, nếu không điều trị.Tác giả
nghiên cứu, bác sĩ Renee M. Brennan, Đại học Buffalo, đề nghị bổ
sung estrogen để giảm rủi ro này.
Trong khi đó thì nghiên cứu do bác sĩ
Brian H. Mullally, Đại học Queens, Bắc Aí Nhĩ Lan, cho hay nha
chu của đa số phụ nữ đang dùng thuốc viên ngừa thai đều không
được lành mạnh.
Kết luận
Từ năm 1998, Viện Nha Chu Hoa Kỳ đã
phát động một chương trình hướng dẫn cho quần chúng về sự liên
hệ giữa nhiễm trùng răng miệng với các bệnh viêm mãn tính như
tiểu đường, tim mạch, sưng phổi…Do đó, điều trị viêm miệng không
những giải quyết các bệnh tại chỗ mà còn giúp điều trị các bệnh
liên hệ khác.
Đồng thời, giữ gìn vệ sinh răng miệng
cũng rất quan hệ.
Hội Nha Hoa Kỳ nghị những biện pháp
giản dị như sau:
-
Đánh răng ít nhất hai lần mỗi ngày với kem có chất
fluoride
-
Thay bàn chải mỗi 3-4 tháng hoặc khi thấy đầu bàn chải
tòe ra.
-
Dùng sợi chỉ lau sạch kẽ răng để loại bỏ mảng bựa vi
khuẩn dính ở đây, mà bàn chải không tới được. Nhiều giới chức y
tế coi việc dùng chỉ răng quan trọng hơn là đánh răng với bàn
chải.
-
Dinh dưỡng cân bằng, đầy đủ. Giới hạn việc ăn vặt.
-
Thăm nha sĩ theo định kỳ để khám rửa răng.
Ngoài ra để tránh vi sinh vật xâm
nhập xoang miệng, nên rửa tay sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn
uống, không nên đưa tay dơ vô miệng
Những lời khuyên xem ra cũng dễ làm
và cũng không tốn kém gì cho lắm. Thực hiện được, không những
tránh được bệnh tật mà còn có hàm răng trắng đẹp, giúp cho nụ
cười tươi tỉnh, gương mặt bớt hom hem, dọng nói ít phì phò.
Đúng như các cụ ta vẫn nói: “Cái răng
cái tóc là góc con người” vậy.
Bác sĩ Nguyễn Ý-Đức
Texas-Hoa Kỳ
|