I- PHẨM SONG YẾU

Tâm dẫn đầu các pháp;

Làm chủ; và tạo tác.

Giả sử tâm nhiễm ô,

Hành, ngôn đâu thể khác?

Nhiễm ô dẫn khổ đau

Đến cho người thủ ác.

(Như bước chân thú nọ

Dẫn theo bánh xe này!)

Tâm dẫn đầu các pháp;

Làm chủ; và tạo tác.

Giả sử tâm sạch trong,

Hành, ngôn bèn chẳng khác.

Sạch trong của tâm người

Dẫn trao người an lạc.

(Chẳng khác chi bóng nọ

Dõi dõi bước theo hình!)

Ý vương mối hận thù:

Kiếp người đeo đẳng hận;

Ý sạch không thù hận:

Đời ta thoát hận thù!

Lấy thù để báo thù:

Oán thù không xoá được;

Lấy tâm không thù oán

Xoá oán thù, mới nên.

Người kia đâu biết được:

Kiếp sống vốn vô thường;

Nếu biết được như thế,

Ắt một nhịn hai nhường.

Ngỡ thân này “tịnh tướng”,

Chẳng nhiếp hộ các căn;

Thiếu tiết độ, tinh cần:

Kẻ nào sống như vậy,

Là nô lệ ma quân.

Rõ thân này dơ bẩn,

Chăm gìn giữ các căn;

Khéo tiết độ, tinh cần:

Kẻ nào sống như vậy,

Vững vàng trước ma quân.

Ai mặc áo cà sa,

Tâm chưa rời uế trược;

Không tự chủ mình được;

Thà chẳng mặc cà sa.

Ai rời bỏ uế trược;

Tự làm chủ được mình;

Khéo giữ gìn giới luật;

Thật xứng mặc cà sa.

Trước chân, tưởng không chân;

Trước thật, ngờ không thật:

Mải tư duy tà vạy;

Mê mờ, luống hại thân.

Giả chân, biết giả chân;

Dối thật, hay dối thật.

Hay biết chẳng sai lầm:

Bước đầu tri kiến Phật.

Mái nhà kia vụng lợp,

Mưa ắt xâm nhập vào;

Tâm này không khéo tu,

Ắt vướng vào tham dục.

Mái nhà kia khéo lợp,

Mưa nào xâm nhập được;

Tâm này đã khéo tu,

Tham dục nào xâm nhập.

Đời này chịu lo rầu;

Đời sau lại lo rầu;

Đời nào kẻ làm ác

Chẳng lo rầu, thở than

Những việc ác mình làm!

Đời này được vui mừng;

Đời sau lại vui mừng;

Đời nào kẻ làm thiện

Chẳng vui mừng, hân hoan

Những việc thiện mình làm!

Kẻ làm điều ác nghiệp

Nhận quả báo hai lần:

Quả nhãn tiền đã khổ,

Khổ báo cả đời sau.

Kẻ làm điều thiện nghiệp

Hưởng thiện quả hai lần:

Quả nhãn tiền đã vui,

Đời sau còn vui nữa!

Như gã chăn bò mướn

Mỗi chăn, đếm bò ai:

Đọc, tụng lắm kinh sách

Không tu tập, luống hoài!

Ít đọc tụng kinh sách

Nhưng chăm chỉ thực hành.

Kết quả là tâm thức,

Là tuệ giác viên minh!

II- PHẨM TỰ CHẾ

Tự chế là đường sống;

Buông thả là đường chết.

Tự chế, thành bất tử;

Buông thả, hóa “hành thi”!

Tự chế và buông thả,

Hai nếp sống khác nhau:

Một, vươn đỉnh non cao;

Một, chìm sâu đáy vực.

Người tu tập chỉ quán,

Cởi được các ách cày:

Dục, hữu, kiến, vô minh;

Đạt Niết bàn tối thượng!

Người thường xuyên nỗ lực

Sống thanh tịnh, khắc kỷ:

Vinh hạnh ngày mỗi tăng

Nhờ thực hành giáo lý.

Với nỗ lực tự chế,

Người có chí dựng xây

Cho mình một hòn đảo:

Lũ lớn khôn nhận chìm!

Người ngu sống buông lung;

Người trí biết gìn giữ:

Tự bảo trọng đời mình

Như giữ gìn gia bảo!

Đừng sống trong buông thả,

Đừng đắm trong dục lạc;

Tự chế, và chỉ quán:

Đạt Niết bàn yên vui.

Tự chế ngự tâm mình,

Người trí vượt dục lạc:

Trên đỉnh cao tuệ giác,

Nhìn suốt cõi phù sinh.

Giữa những kẻ buông lung,

Riêng biết tự chế ngự;

Giữa những kẻ si mê,

Riêng biết tự tỉnh ngộ:

Người trí, như tuấn mã,

Vượt lũ ngựa ươn hèn.

Đế Thích nhờ tự chế

Nên làm chủ chư thiên.

Buông thả thì rơi xuống;

Tự chế thì vươn lên.

Vị Tỳ kheo tự chế:

Đoạn tuyệt nếp buông thả;

Tiến mạnh như lửa lớn,

Đốt sạch mọi buộc ràng.

Vị Tỳ kheo tự chế:

Đoạn tuyệt nếp buông thả.

Định tâm không thoái chuyển,

Ắt tiếp cận Niết bàn.

III- PHẨM TÂM

Người trí thuần hóa tâm

Như uốn mũi tên thẳng.

(Mũi tên không ngay thẳng

Sao trúng được hồng tâm?)

Cá bị ném khỏi nước,

Phải vùng mạnh để thoát:

Tâm phải y như thế,

Trước Ma vương dục tình.

Tâm quay cuồng theo dục,

Thật khó mà điều phục

Ai điều phục được tâm

An vui liền đạt được.

Tâm không hình không bóng,

Núp lẩn chốn hang sâu;

Không nắm bắt được nó,

Lấy gì thoát khổ đau?

Không thông hiểu giáo lý,

Không kiên định niềm tin,

Không thành tâm thực ý:

Tuệ giác khó vuông tròn!

Tâm dọn sạch tham dục;

Tâm quét sạch sân si;

Tâm vượt trên thiện ác,

Trên lẽ thường thị phi.

Thân như gốm, mỏng manh,

Lại dựng quách xây thành,

Giam giữ tâm trong ấy;

(Mãi ngục tù loanh quanh).

Hãy sớm vung kiếm tuệ,

Phá ma trận tan tành.

Thắng trận, đừng tham luyến:

Dồn bước, tới vô sinh!

Thân này chẳng bao lâu

Sẽ nằm xuôi dưới đất

Như khúc cây thối mục:

Gẫm lại, đâu có gì!

Kẻ thù hại kẻ thù,

Oan gia hại oan gia:

Chẳng bằng tâm tà vạy

Gây hại chính đời ta!

Dù cha mẹ vợ con

Chẳng giúp ta giải thoát;

Duy mỗi tâm chánh hành,

Theo mười điều thiện pháp!

VI- PHẨM HIỀN TRÍ

Người trí khéo chỉ lỗi,

Thường xuyên khiển trách ta;

Khác chi đang chỉ lối

Cho ta tới kho vàng.

Được thân với người trí

Thực lợi ích vô vàn.

Người trí siêng khuyên bảo,

Ngăn kẻ khác làm ác;

Nên được người lành ưa,

Bị người xấu ghét bỏ!

Đừng thân với bạn xấu!

Đừng thân với kẻ hèn!

Hãy thân với người tốt!

Hãy thân với bạn hiền!

Cảm thụ niềm pháp hỉ,

Hoan hỉ với thanh tâm:

Người trí vui như thế

Cùng Tịch mặc năng nhân.

Bổn phận người tưới nước

Là lo dẫn dòng nước;

Bổn phận người làm tên

Là trau chuốt mũi tên;

Riêng bổn phận người trí

Là tu sửa chính mình.

Tảng đá vững vàng kia

Gió nào lay động được;

Tâm người trí cũng vậy

Trước miệng đời khen chê.

Hồ sâu thì nước lắng,

Nước lắng lại, thì trong.

Người trí nghe giáo lý

Và trong lắng cõi lòng.

Nỗi khổ lẫn niềm vui,

Không lay động được người

Dập tắt lửa ái dục:

Người trí vượt luân hồi!

Không dùng cách bất chính

Để cầu sự thành công;

Không vì lợi cho mình

Hay bất kỳ ai khác

Mà phạm vào điều ác:

Người giữ được như thế,

Thực xứng đáng hiền nhân.

Bờ này đông người lắm,

Bờ kia thực hiếm người;

Họa hoằn mới có một

Người vượt tới bờ kia!

Để vượt qua biển cả

Của Ma vương dục tình:

Sẵn mái chèo tam học

Giới định tuệ vừa xinh.

Người trí rời thế sự;

Người trí rũ pháp trần;

Vui niềm vui tĩnh lự

Giữa giới hạnh trong ngần.

Người trí vui viễn ly;

Người trí xả dục vọng;

Người trí không sở hữu:

Thành tựu đức từ bi.

Thường tác ý đúng pháp

Mà diệt tận ái dục:

Khéo đạt cảnh Niết bàn

Ngay giữa dòng thế tục.

XIV- PHẨM PHẬT ĐÀ

Tâm sạch làu dục vọng,

Hóa thênh thang vô cùng;

Như lai vô sở trụ:

Dục vọng mất hành tung!

Trong trạng thái thanh bình

Của Niết bàn tịch chiếu:

Bậc Chánh giác toàn hảo,

Chư thiên ngưỡng mộ người!

Khó thay, được làm người!

Được thọ mệnh trên đời!

Khó thay, được gặp Phật!

Được nghe pháp tuyệt vời!

Ngưng làm mọi việc ác;

Nguyện làm mọi điều lành;

Giữ tâm ý trong sạch:

Lời chư Phật dạy rành!

Nhẫn nhục là khổ hạnh

Tối thượng giữa nhân hoàn;

Niết bàn là cứu cánh

Tối thượng giữa trần gian.

Đừng chê, đừng hại ai;

Giới luật gìn nghiêm cẩn;

Tiết độ trong ăn uống;

Thanh tu chỗ vắng người;

Chuyên chỉ quán tăng thượng:

Gương tâm tuệ sáng ngời!

Dẫu mưa xuống tiền vàng,

Lòng dục còn chưa thỏa.

Chất, vị của lòng dục:

Ngọt ít, nhưng đắng nhiều.

Nên đệ tử Như lai

Không đi tìm dục lạc –

Dù dục lạc chư thiên;

Mà tinh tấn vươn lên

Để đoạn trừ dục lạc!

Nhân loại, vì sợ hãi

Mà đi tìm nương tựa,

Khấn vái khắp chư thần:

Thần núi; lại thần sông;

Thần nước; lại thần lửa.

Tìm trăm nghìn nương tựa,

Vì sợ hãi mênh mông!

Nhưng nương tựa như vậy

Đâu phải cách tối thượng;

Đâu phải cách an toàn.

Vì trong khi nương tựa,

Tâm đâu bớt não phiền!

Nương tựa vào Tam bảo:

Quy y Phật Pháp Tăng;

Thấu lẽ mầu Tứ đế:

Tâm kia sớm vững vàng.

Ý thức sâu về khổ;

Về nguyên nhân của khổ;

Về sự diệt khổ đau;

Về đạo mầu diệt khổ.

Nương tựa vào Tam bảo,

Tâm thoát ly phiền não:

Như vậy, mới tối thượng!

Như vậy, mới an toàn!

Bậc Tuệ giác cao siêu,

Kiếp người khó gặp được;

Hiện thân của an phước,

Gương sáng của tình yêu.

Vui thay, Phật ra đời,

Pháp được thốt nên lời;

Vui thay, Tăng hòa hợp,

Giới hạnh sáng tâm người.

Bậc khắc phục chướng ngại;

Bậc đoạn trừ phiền não:

Những bậc thánh như thế,

Xứng đáng được cúng dường.

Cúng dường Bậc vắng lặng,

Bậc không còn sợ hãi;

Phước đức cúng dường này,

Không thể đo lường nổi.

XV- PHẨM AN LẠC

Thật hạnh phúc khi ta

Sống không hận không thù

Giữa những người thù hận.

Sống không hận không thù:

Đời nhẹ bao vướng bận.

Thật hạnh phúc khi ta

Sống không đau không bịnh.

Giữa vô vàn đau bịnh:

Không đau bịnh quả là…

Thật hạnh phúc cho ta

Sống đời không dục vọng.

Giữa vô vàn dục vọng:

Thanh tịnh sáng ngời hoa.

Hạnh phúc thay Như lai!

Không để tâm vướng bận

Vật thực cúng dâng ngài;

Luôn sống trong phong vận:

Chân phúc – vượt trần ai!

Hơn, ắt bị oán ghét;

Thua, ắt bị tủi buồn:

Nên sống trong thanh thản,

Vượt ngoài cõi hơn thua!

Không ngọn lửa nào bằng

Ngọn lửa của ham muốn;

Không gốc ác nào bằng

Gốc ác của giận  dữ;

Không mối khổ nào bằng

Mối khổ của thân thể;

Không niềm vui nào bằng

Niềm vui của Niết bàn!

Bịnh nhất là đói ăn;

Khổ nhất là thân thể;

Biết rõ được như thế

Ắt thấy vui Niết bàn.

Lợi nhất, là không bịnh;

Giàu nhất, là “biết đủ”;

Thân nhất: tâm thành tín;

Vui nhất: cảnh Niết bàn.

Ai nếm được hương vị

Đời ẩn dật thanh tu;

Ai thấm được hương vị

Niềm vui từ chân lý:

Người ấy sống vô ưu,

Thênh thang ngoài hệ lụy.

Quý nhất là được gặp

Những bậc không ô nhiễm;

Sống gần các vị này,

Được thừa hưởng an vui.

(Bởi vậy, nên xa lánh

Kẻ nhiễm ô bụi trần).

Chung chạ với người ngu

Ắt chịu lo phiền mãi;

Sống cạnh người mê muội

Khác chi cạnh kẻ thù;

Cũng vậy, cạnh người trí,

Như thể cạnh người thân.

Sống cạnh thiện tri thức

Dấn bước tới Niết bàn:

Vẹn bảo toàn giới đức;

Tròn tận diệt sân tham;

Khác chi nguyệt cầu nọ

Vận hành giữa không gian,

Theo quỹ đạo tinh tú –

Ngàn thu, chẳng lạc đường!

XIX- PHẨM PHÁP TRỤ

Người phân xử hồ đồ,

Khinh suất và độc đoán:

Người ấy chẳng sống theo

Giáo pháp của Phật đà!

Người trí không lãnh đạo

Bằng âm mưu, xảo thuật;

Người trí giữ công tâm

Trong hành sử pháp luật;

Như vậy đáng gọi là

Người quy y theo Phật.

Không phải nói nhiều lời

Mà đáng gọi trí thức;

Người trí xứng tên gọi

Vì tâm cứu hộ đời!

Không phải nói nhiều lời

Mà gọi là thông tuệ;

Người trí cốt trực nhận

Chân lý thơm nụ cười!

Không phải vì bạc đầu

Mà xứng là trưởng lão;

Tuổi tác không tu tập:

Như ông phỗng, khác gì?

Kẻ nào trong bản thân

Gồm được Tứ diệu đế;

Gồm được Bát chánh đạo;

Gồm được tâm bất hại;

Gồm được đức giới nghiêm;

Thanh lọc được pháp trần:

Đáng gọi là trưởng lão!

Không phải giọng hùng hồn,

Không phải dáng thanh tú

Mà xứng gọi hiền nhân;

Khi tính còn hung dữ,

Tâm còn đầy tham sân!

Ai đốn, nhổ tận gốc

Những điều xấu trong tâm,

Nhất là niềm sân hận;

Người ấy mới thực xứng

Được gọi là hiền nhân!

Đầu kia không có tóc,

Chưa hẳn đã Sa môn!

Khi tâm còn ác độc,

Khi giới chẳng tròn vuông!

Ai lắng dịu vẹn toàn

Những điều ác lớn nhỏ;

Với tâm lắng dịu nọ:

Tỷ kheo, đáng gọi là!

Chỉ mỗi đi khất thực

Đâu đã phải Tỷ kheo;

Chỉ mỗi hành nghi thức

Đâu đã phải Tỷ kheo;

Chỉ khi tuân giới hạnh

Tỷ kheo, mới gọi là!

Siêu việt cả thiện ác;

Chuyên tâm vào phạn hạnh;

Đem cái “biết như thật”

Thể hiện giữa đời này: